Từ kỳ thi đại trà sang xét tuyển
Xét học bạ lớp 10 là phương thức tuyển sinh dùng kết quả học tập ở bậc THCS để xác định học sinh vào lớp 10, thay cho hoặc kết hợp với kỳ thi tuyển sinh. Xu hướng này đang chuyển từ định hướng thành phương án cụ thể tại một số địa phương: Huế, An Giang, Lâm Đồng và Cà Mau đã công bố kế hoạch tuyển sinh lớp 10 công lập cho năm học 2027–2028. Điểm chung là phần lớn trường THPT không chuyên ưu tiên xét học bạ thay vì tổ chức thi đại trà. Đây không chỉ là thay đổi cách tuyển; nó cho thấy các địa phương đang tìm cách mở rộng cơ hội học tiếp mà không biến một kỳ thi thành cửa ải duy nhất. Tuy vậy, xét tuyển chỉ giảm áp lực khi tiêu chí rõ ràng và kết quả học tập đủ đáng tin cậy.
Bối cảnh chính sách góp phần thúc đẩy chuyển hướng. Bộ GD&ĐT đang xây dựng dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp với mục tiêu bảo đảm quyền học tập, thực hiện phổ cập giáo dục bắt buộc ở tiểu học và THCS, đồng thời hướng tới phổ cập THPT. Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, cho biết nhiều địa phương có thể tuyển sinh dựa trên kết quả học tập mà không cần thi vào lớp 10. Đó là tín hiệu đáng chú ý, nhưng không đồng nghĩa mọi nơi sẽ bỏ thi: dự thảo vẫn dự kiến phương án thi hai môn Toán và Ngữ văn ở những địa phương còn tổ chức kỳ thi.
Bốn địa phương, những lựa chọn khác nhau
Huế dự kiến bỏ thi ở phần lớn trường công lập, với học sinh được xét theo kết quả THCS và địa bàn. Trong 37 trường THPT công lập của thành phố, chỉ ba trường có phương án tuyển sinh riêng do đặc thù mô hình hoặc mức độ cạnh tranh. Thí sinh vào THPT Hai Bà Trưng và THPT Nguyễn Huệ dự kiến thi Toán, Ngữ văn; phương án chi tiết của Trường THPT chuyên Quốc Học Huế chưa được công bố. Theo Giám đốc Sở GD&ĐT thành phố Nguyễn Tân, các trường còn lại sẽ xét theo khu vực để học sinh có điều kiện học gần nhà, đồng thời giảm áp lực thi cử và chi phí tổ chức. Thành phố cho rằng việc kiểm tra định kỳ bằng đề chung và quản lý dữ liệu điểm số có thể hỗ trợ tính khách quan của học bạ.
An Giang dự kiến từ năm học 2027–2028 chỉ thi tuyển vào trường chuyên; các trường THPT không chuyên chuyển sang xét học bạ. Kỳ thi chuyên dự kiến diễn ra ngày 3–4/6/2027, còn xét tuyển trường đại trà vào cuối tháng 6. Lâm Đồng và Cà Mau tiếp tục duy trì xét tuyển ở hệ phổ thông không chuyên, trong khi trường chuyên vẫn tổ chức thi. Khác biệt giữa các nơi cho thấy không có một công thức duy nhất: Huế có một số trường tuyển riêng, An Giang tập trung thi vào trường chuyên, còn Lâm Đồng và Cà Mau tiếp nối cách làm đã áp dụng. Phụ huynh vì thế không nên suy từ phương án của tỉnh này sang tỉnh khác.
Trường chuyên vẫn là ngoại lệ đáng lưu ý
Mở rộng xét tuyển không đồng nghĩa chấm dứt thi vào lớp 10. Trong các phương án đã công bố, tuyển sinh trường chuyên vẫn gắn với kỳ thi; đây là nhóm trường cần đánh giá năng lực theo môn chuyên và có mức độ cạnh tranh riêng. Ở Huế, phương án cụ thể của Quốc Học chưa được công bố, dù thông lệ trước đây là thi Toán, Ngữ văn và môn chuyên. Tại Lâm Đồng và Cà Mau, trường chuyên cũng tiếp tục thi tuyển. Ranh giới này là hợp lý nếu kỳ thi được tổ chức minh bạch: tuyển sinh đại trà ưu tiên bảo đảm cơ hội học tiếp, còn trường chuyên có thể cần cách tuyển chọn riêng. Nhưng phụ huynh không nên mặc định rằng mọi trường công lập đều xét học bạ hoặc mọi chi tiết tuyển sinh chuyên đã hoàn tất.
Quy mô hiện tại cho thấy vì sao cách tổ chức tuyển sinh đang được xem xét lại. Năm học 2026–2027, khoảng 30/34 tỉnh, thành tổ chức thi vào lớp 10; cả nước có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS và gần 1,2 triệu suất học lớp 10, tương đương khoảng 79,3%. Bộ GD&ĐT cũng cho biết tỷ lệ học sinh hoàn thành lớp 9 vào lớp 10 đã tăng từ 75% lên hơn 80% trong năm qua, với một số tỉnh đạt 95%–97%. Khi mục tiêu phổ cập THPT được thúc đẩy, giảm lệ thuộc vào kỳ thi đại trà là hướng đi có cơ sở. Tuy nhiên, học bạ cần được quản lý nhất quán; nếu thiếu niềm tin vào điểm số, thay đổi phương thức sẽ không tự động tạo ra công bằng.
Theo dõi phương án chính thức, không chỉ tên gọi
Với phụ huynh và học sinh, điều quan trọng không phải chỉ là nghe địa phương “xét học bạ”, mà là nắm rõ cách xét được công bố chính thức: căn cứ kết quả học tập nào, phân tuyến ra sao và trường nào có phương thức riêng. Các thông tin hiện có vẫn là định hướng hoặc phương án dự kiến ở một số nơi; riêng Huế chưa công bố chi tiết tuyển sinh vào trường chuyên. Vì vậy, không nên xem thông tin sơ bộ là quy chế cuối cùng hay dùng lịch và điều kiện của địa phương khác để lập kế hoạch. Sự chuyển dịch có thể giúp giảm áp lực thi cử, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu tiêu chí tuyển chọn được thông tin rõ ràng và học sinh biết mình cần chuẩn bị cho xét tuyển hay dự thi.
Kết luận: tuyển sinh lớp 10 đang có xu hướng giảm thi đại trà, nhưng không xóa bỏ kỳ thi ở các trường có yêu cầu tuyển chọn riêng. Bốn địa phương đã công bố định hướng cho năm học 2027–2028 cho thấy xét học bạ có thể trở thành lựa chọn phổ biến hơn ở hệ không chuyên, trong khi trường chuyên vẫn thi. Với học sinh, điều cần làm là theo dõi thông báo chính thức của địa phương và từng trường, thay vì mặc định rằng một phương thức áp dụng cho tất cả.
