Giảm môn thi: Bước đi đúng nhưng không phải chiếc đũa thần
Tuyển sinh lớp 10 là quá trình đánh giá và chọn lọc học sinh sau khi hoàn thành bậc THCS để vào học tại các trường phổ thông công lập, thường dựa trên kỳ thi tập trung và/hoặc xét học bạ, với mục tiêu vừa phân loại năng lực vừa đảm bảo công bằng cơ hội học tập cho số lượng lớn thí sinh mỗi năm. Hiện nay, tuyển sinh lớp 10 trường công lập đang là một trong những kỳ thi gây áp lực lớn nhất đối với học sinh và gia đình, thậm chí còn căng thẳng hơn cả tuyển sinh đại học. Việc Bộ GD&ĐT lấy ý kiến phương án chỉ thi hai môn Toán, Ngữ văn thể hiện thay đổi quan trọng trong tư duy cải cách hệ thống thi cử, được đánh giá là một bước chuyển mang tính đột phá đáng hoan nghênh. Tuy nhiên, như TS Đặng Tự Ân nhấn mạnh, giảm môn thi không đồng nghĩa với bỏ hẳn kỳ thi tập trung để chỉ còn xét học bạ; bài toán thật sự là tìm điểm cân bằng giữa giảm áp lực và giữ được công bằng trong tuyển sinh phổ thông.
Vì sao xét học bạ không thể thay thế hoàn toàn kỳ thi tập trung?
Ý tưởng dùng xét học bạ thay cho kỳ thi tập trung nghe có vẻ nhân văn, nhưng thực tế tồn tại nhiều lỗ hổng. Chương trình THCS hiện có hơn mười môn học, nên phương châm “học gì, thi nấy” gần như bất khả thi nếu tổ chức thi trực tiếp theo cách truyền thống trên quy mô lớn. Xét học bạ giúp ghi nhận quá trình học tập, song lại đối mặt thách thức lớn nhất là độ tin cậy và tính công bằng của điểm số giữa các trường. Nếu trường này cho điểm dễ, trường kia đánh giá chặt, dùng học bạ sẽ tạo ra bất bình đẳng mới và nguy cơ tiêu cực giữa giáo viên với phụ huynh. Chính các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ phụ huynh “chạy điểm”, “làm đẹp học bạ”, khiến kết quả không phản ánh đúng năng lực học sinh. Vì vậy, TS Đặng Tự Ân khẳng định: chúng ta không thể đơn thuần thay thế hoàn toàn kỳ thi tập trung bằng học bạ.
Thi hai môn và xét học bạ: Cách kết hợp để giảm áp lực nhưng vẫn công bằng
Điểm hợp lý trong tranh luận hiện nay là đề xuất mô hình tuyển sinh lớp 10 kết hợp: thi tuyển hai môn nền tảng và xét học bạ các môn còn lại. Việc chỉ thi Toán và Ngữ văn giúp giảm áp lực rõ rệt, cho phép học sinh tập trung sâu hơn vào hai môn cơ bản trong cả quá trình học tập lẫn giai đoạn ôn thi. Hai môn này được xem là đại diện tiêu biểu cho Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội, đủ sức phân loại ở mức độ chung nếu đề thi được cải tiến theo hướng đo năng lực chứ không chỉ kiểm tra ghi nhớ. Phần còn lại của chương trình có thể đánh giá thông qua quá trình học tập, tức kết hợp giữa thi tuyển và xét tuyển qua học bạ. Cách làm này không phủ nhận kỳ thi tập trung, mà giảm bớt vai trò “quyết định tất cả”, đồng thời buộc nhà trường phải nâng chất lượng kiểm tra, đánh giá thường xuyên trên lớp – nơi phản ánh liên tục sự tiến bộ của học sinh.
Lộ trình chuyển sang hệ thống đánh giá dựa trên xét tuyển
Nếu xem xét học bạ là một thành tố chính trong tuyển sinh phổ thông, điều kiện tiên quyết là hồ sơ học sinh phải đáng tin cậy. Theo TS Đặng Tự Ân, cần một lộ trình chuyển đổi: năm học tới làm chặt các lớp đầu cấp, những năm sau mở rộng ra cả bậc học. Khi toàn hệ thống buộc phải coi xét tuyển là một thành tố chính, số lượng thí sinh phải tham gia các kỳ thi tập trung sẽ giảm xuống đáng kể. Kỳ thi sẽ bớt áp lực hơn, trong khi vai trò, trách nhiệm của giáo viên, nhà trường và học sinh đối với quá trình đánh giá thường xuyên trên lớp được nâng lên rõ rệt. Về lâu dài, thi hai môn vẫn chưa phải giải pháp cuối cùng; mục tiêu là chuyển dần sang hệ thống chỉ duy trì hai phương thức cơ bản: xét tuyển và xét tuyển kết hợp với thi tuyển. Điều này đòi hỏi siết chặt quy chế đánh giá, tăng giám sát, giảm chênh lệch giữa các trường, nếu không mọi cải cách sẽ bị méo mó ngay từ khâu học bạ.
Kết luận: Cải cách thi cử phải đặt công bằng lên cùng hàng với nhân văn
Nhìn vào bức tranh tranh luận hiện nay, có thể thấy giảm môn thi trong tuyển sinh lớp 10 là hướng đi đúng, nhưng không thể biến xét học bạ thành “chiếc chìa khóa duy nhất”. Bài toán cải cách không đơn giản là thi ít hay thi nhiều môn, mà là tìm được điểm cân bằng giữa công bằng, khả năng phân loại học sinh và áp lực thi cử. Cần giữ kỳ thi tập trung như một chốt kiểm tra cuối, song song nâng chất lượng và độ tin cậy của đánh giá thường xuyên trên lớp. Khi thiết kế hoạt động kiểm tra, đánh giá gắn với quá trình học, cách dạy và học cũng sẽ thay đổi: ít luyện đề đối phó, nhiều chú trọng năng lực thực chất. Cải cách chỉ có ý nghĩa nếu học sinh được giảm áp lực, phụ huynh bớt lo “chạy điểm”, và cơ hội vào học tiếp sau THCS được phân chia trên nền tảng minh bạch, công bằng chứ không nhường chỗ cho tiêu cực.
