Tuyển sinh lớp 10: Từ một kỳ thi duy nhất đến một bài toán năng lực hệ thống
Tuyển sinh lớp 10 là quá trình các địa phương lựa chọn giữa thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp, để phân bổ chỗ học THPT công lập và ngoài công lập trong bối cảnh số học sinh, năng lực trường lớp và chính sách giáo dục không đồng đều, từ đó tạo nên mức cạnh tranh và áp lực học sinh rất khác nhau giữa các vùng. Thông điệp mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo khá rõ: kỳ thi vào lớp 10 không còn được coi là mặc định, mà là “giải pháp cuối” ở nơi trường công không đủ chỗ cho học sinh. Đây là bước dịch chuyển tư duy quan trọng, chuyển trọng tâm từ kiểm tra, sàng lọc sang mở rộng cơ hội học tập và giảm áp lực hệ thống. Tuy nhiên, nếu linh hoạt phương thức mà không giải quyết được khoảng cách cung – cầu, cuộc cạnh tranh chỉ đổi hình thức: từ thi sang xét tuyển học bạ, từ đề thi sang phân tuyến và nguyện vọng.
Hà Nội, TP.HCM: Vì sao vẫn phải thi và thi đến mức căng thẳng?
Hà Nội và TP.HCM là những địa bàn được Bộ xác định vẫn cần tổ chức kỳ thi vào lớp 10, bởi số học sinh quá đông trong khi năng lực trường công chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Tại Hà Nội, khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS, trong khi 124 trường THPT công lập chỉ được giao 81.448 chỉ tiêu. Con số này tự nó đã là một câu trả lời: thi không phải để giữ truyền thống, mà để phân chia một nguồn lực khan hiếm. Theo một báo cáo, tổng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 tăng khoảng 24% so với năm học trước. Dù vậy, khoảng cách giữa nhu cầu học trường công và số chỗ vẫn rất lớn, khiến kỳ thi vào lớp 10 trở thành nỗi lo thường trực với các gia đình có con cuối cấp THCS. Khi nhiều học sinh luyện đề từ trước lớp 9, chương trình THCS bị bó hẹp thành “lò luyện thi”, đi ngược mục tiêu hình thành nền học vấn cơ bản và giúp học sinh nhận biết năng lực bản thân.
Đắk Lắk: Xét tuyển lớp 10 chưa đủ, khi điểm chuẩn thành “lô tô xổ số”
Đắk Lắk là ví dụ điển hình cho nhận định: thay thi bằng xét tuyển lớp 10 không tự động xóa áp lực, nếu mạng lưới trường lớp và cách phân tuyến còn bất cập. Toàn tỉnh hiện có 85 trường THPT, 24 trung tâm GDNN-GDTX, với 43.166 học sinh hoàn thành THCS tham gia tuyển sinh. Chỉ 5 trường công lập tổ chức thi, còn lại dùng xét tuyển, nhưng nguyện vọng 1 dồn vào các trường khu vực thuận lợi khiến điểm chuẩn tăng vọt và cạnh tranh không kém một kỳ thi. Sở GD&ĐT Đắk Lắk thừa nhận nguồn lực cơ sở vật chất, trường lớp và đội ngũ giáo viên chưa kịp đáp ứng nhu cầu tăng đột biến; việc phân tuyến theo huyện cũ khiến học sinh tập trung quá đông vào một số trường. Không ít phụ huynh bức xúc, ví tuyển sinh như “lô tô xổ số” khi con đạt điểm cao vẫn trượt, phải gửi đơn kiến nghị về tính công bằng, cách xét nguyện vọng và cơ hội vào trường công lập. Vấn đề không nằm ở việc thi hay xét, mà ở một hệ thống chưa được thiết kế để phân bổ cơ hội minh bạch.
Hà Nội tính xét tuyển: Giảm áp lực học sinh hay mở ra cuộc chạy điểm mới?
Trong khi vẫn phải duy trì kỳ thi ở hiện tại, Hà Nội đang nghiêm túc xem xét phương án xét tuyển lớp 10 để giảm áp lực học sinh cuối cấp THCS. Thành phố dự kiến tổ chức các đợt đánh giá chung để xác thực kết quả đánh giá thường xuyên, hướng tới khả năng xét tuyển vào lớp 10 thay vì dựa hoàn toàn vào vài bài thi. Về mặt nguyên tắc, đây là hướng đi tiến bộ: ghi nhận cả quá trình học tập, thay vì “đặt cược” vào hai ngày thi. Nhưng đổi thi sang xét tuyển chỉ “bớt áp lực” nếu điểm học bạ thực sự phản ánh năng lực. Nếu chuẩn đánh giá không thống nhất, cơ chế giám sát lỏng lẻo, rất dễ xuất hiện cuộc chạy điểm kéo dài suốt bốn năm THCS. Khi ấy, áp lực học sinh không giảm mà chỉ chuyển từ phòng thi sang lớp học, từ luyện đề sang “tối ưu hóa” điểm số. Liêm chính học thuật – trách nhiệm của hiệu trưởng và giáo viên với từng con điểm – trở thành điều kiện sống còn để xã hội tin vào phương án xét tuyển.
Linh hoạt phương thức là chưa đủ: Cần một cam kết “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”
Điểm tích cực là Bộ Giáo dục đã yêu cầu các địa phương rà soát quy mô học sinh trong độ tuổi đi học, chuẩn bị phương án tuyển sinh đầu cấp và bảo đảm đủ điều kiện về trường lớp, đội ngũ, cơ sở vật chất. Bộ đánh giá những chuyển biến này đang mở rộng cơ hội học tập, giảm áp lực cho học sinh, phụ huynh và phù hợp với điều kiện thực tế từng nơi. Tuy nhiên, nhìn từ Hà Nội, TP.HCM và Đắk Lắk, có thể thấy rõ: linh hoạt phương thức chỉ là lớp áo ngoài, phần lõi vẫn là năng lực hệ thống. Tinh thần “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên” được lãnh đạo Đảng nhấn mạnh như một mục tiêu của chính sách giáo dục. Nếu chỉ bàn thi hay xét tuyển lớp 10 mà không tăng số chỗ học, không phân bổ lại mạng lưới trường lớp, không khắc phục thiếu giáo viên, thì kỳ thi vào lớp 10 sẽ tiếp tục là một “cửa ải” khó bỏ. Câu trả lời thuyết phục nhất cho áp lực học sinh không nằm ở đề thi, mà ở việc mọi em đều có một chỗ học phù hợp, công bằng và chất lượng.
