Giáo dục STEM phổ thông là gì và vì sao Bộ cần khung pháp lý thống nhất?
Giáo dục STEM phổ thông là cách tổ chức dạy học tích hợp các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán, kết hợp kỹ năng số, nhằm giúp học sinh dùng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn thông qua hoạt động trải nghiệm, thiết kế và nghiên cứu.
Dự thảo Thông tư mới đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng để cụ thể hóa các quy định của Luật Giáo dục và phù hợp với chủ trương dạy học 2 buổi/ngày tại cơ sở giáo dục. Nói cách khác, đây là bước Bộ “chính danh hóa” những gì nhiều trường đã thử nghiệm nhiều năm qua, biến giáo dục STEM phổ thông từ phong trào tự phát thành hoạt động có hành lang pháp lý thống nhất trên toàn quốc. Quan điểm cốt lõi là STEM phải giúp phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo Chương trình giáo dục phổ thông, tăng năng lực khoa học, công nghệ, tin học, năng lực số và khả năng vận dụng kiến thức liên môn vào đời sống.
Ba loại hoạt động STEM trong trường học và cam kết không quá tải
Điểm tích cực đầu tiên của quy định STEM mới là Bộ không biến STEM thành một môn học riêng, không thêm đầu điểm, không thêm học bạ hay giấy tờ cho giáo viên. Đây là cam kết quan trọng: STEM phải làm cho việc học thú vị hơn, chứ không phải gánh nặng mới cho cả thầy và trò. Một nguyên tắc được nhấn mạnh là giáo dục STEM không làm phát sinh môn học mới, không gây áp lực, quá tải cho học sinh và giáo viên.
Dự thảo quy định hoạt động STEM trường học gồm ba hình thức rõ ràng: - Bài học STEM: tích hợp trong các môn hiện có, giúp học sinh liên hệ kiến thức với vấn đề thực tế. - Hoạt động trải nghiệm STEM: câu lạc bộ, tham quan, trải nghiệm thực tế trên tinh thần tự nguyện, không bắt buộc đại trà. - Hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật: dành cho học sinh có năng lực, sở thích, với sự hướng dẫn của giáo viên hoặc nhà khoa học. Đáng chú ý, kết quả STEM được đánh giá theo hướng phát triển năng lực, nhưng không hình thành môn học hay đầu điểm riêng. Đây là cách tiếp cận hợp lý: tập trung vào kỹ năng và trải nghiệm, không biến STEM thành “cuộc đua điểm số” mới.
Tự nguyện, an toàn và có sự đồng ý của phụ huynh: Quyền không thể bỏ qua
Một điểm nhạy cảm trong mọi hoạt động ngoài lớp học là mức độ ép buộc và rủi ro an toàn. Dự thảo lần này đi thẳng vào hai vấn đề đó. Hoạt động STEM có thể được tổ chức ngoài nhà trường, tại cơ sở sản xuất, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng... Nhưng bất kỳ chuyến đi hay trải nghiệm nào cũng phải đáp ứng ba điều kiện: tự nguyện, an toàn và có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, đồng thời không được lợi dụng để quảng cáo hay bán hàng. Với phụ huynh, đây là “hàng rào pháp lý” rất đáng chú ý: nhà trường không thể lấy danh nghĩa STEM để tổ chức các chương trình bắt buộc, hoặc biến học sinh thành đối tượng tiếp thị sản phẩm.
Ở góc độ bình luận, quy định này là bước tiến rõ rệt so với nhiều hoạt động ngoại khóa trước đây vốn mơ hồ giữa “tự nguyện” và “bắt buộc ngầm”. Phụ huynh có cơ sở pháp lý để yêu cầu nhà trường cung cấp đầy đủ thông tin, kế hoạch, phương án đảm bảo an toàn trước khi ký giấy đồng ý. Đồng thời, giáo viên cũng được bảo vệ ở chỗ: việc phân công nhiệm vụ STEM không làm phát sinh thời gian làm việc ngoài quy định; nếu hướng dẫn hoạt động ngoài giờ chính khóa, giáo viên được bồi dưỡng hoặc quy đổi tiết dạy. STEM vì thế không nên và không được trở thành “giờ tăng ca miễn phí” của nhà trường.
Phí STEM trường học: không được biến đóng góp tự nguyện thành nghĩa vụ
Nỗi lo lớn nhất của nhiều phụ huynh khi nghe đến giáo dục STEM phổ thông là… tiền: mua bộ kit, mua robot, mua phần mềm, mua khóa học trực tuyến. Dự thảo Thông tư lần này đặt ra “lằn ranh đỏ”: huy động nguồn lực xã hội cho STEM không được trở thành gánh nặng tài chính cho cha mẹ học sinh. Nguồn kinh phí có thể đến từ ngân sách nhà nước, nguồn thu hợp pháp của trường, tài trợ của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Tuy nhiên, việc huy động này “không được tạo nghĩa vụ đóng góp” cho học sinh hoặc phụ huynh.
Quan trọng hơn, dự thảo nêu rõ: tham gia hoạt động STEM không được gắn với việc mua sản phẩm, dịch vụ, thiết bị hay dùng nền tảng của đơn vị tài trợ. Mọi khoản tài trợ phải đảm bảo tự nguyện, công khai, minh bạch, đúng mục đích và không được chuyển hóa thành “khoản phí bắt buộc” hoặc điều kiện để học sinh được tham gia. Đây là thông điệp cứng rắn: nhà trường không thể yêu cầu “muốn tham gia câu lạc bộ STEM thì phải mua bộ dụng cụ X”; phụ huynh có quyền từ chối và yêu cầu tổ chức lại theo đúng quy định. Về sử dụng nguồn lực, dự thảo cũng định hướng ưu tiên cho đào tạo giáo viên, vật tư tiêu hao, an toàn, học liệu và tổ chức hoạt động, thay vì dồn hết kinh phí vào mua sắm thiết bị đắt tiền.
Từ lớp học đến chiến lược quốc gia: STEM không chỉ là phong trào cho vui
Nếu chỉ nhìn STEM như vài tiết lắp ghép robot hay lập trình đơn giản, phụ huynh sẽ bỏ lỡ bức tranh lớn hơn. Dự thảo Thông tư khẳng định rõ mục tiêu: giáo dục STEM phổ thông phải tăng cường định hướng nghề nghiệp, kết nối nhà trường với đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, qua đó tạo nguồn người học cho các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược của quốc gia. Nói cách khác, STEM không chỉ làm đẹp hồ sơ học bạ, mà là bước chuẩn bị nhân lực dài hạn cho những lĩnh vực cốt lõi của đất nước.
Hoạt động STEM cũng được thiết kế để bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng cho mọi học sinh, kể cả ở vùng khó khăn, học sinh khuyết tật, học sinh dân tộc thiểu số; đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái giáo dục STEM, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong nhà trường. Về thiết bị, dự thảo xây ba mức: tận dụng thiết bị tối thiểu và vật liệu sẵn có; bổ sung thiết bị gắn với chuyển đổi số; và mức chuyên sâu cho trường chuyên, trọng điểm. Cách phân tầng này nếu thực thi nghiêm túc sẽ tránh được tình trạng “chạy theo phong trào mua sắm”, đồng thời cho phép mỗi địa phương linh hoạt theo điều kiện thực tế.
Phụ huynh nên làm gì trước quy định STEM mới?
Từ góc nhìn gia đình, khung pháp lý mới về giáo dục STEM phổ thông là cơ hội nhưng cũng là bài kiểm tra về mức độ chủ động của phụ huynh. Cơ hội vì con được tiếp cận môi trường học tập giàu trải nghiệm, rèn kỹ năng khoa học, công nghệ, tin học và năng lực số trong khuôn khổ được pháp luật bảo vệ. Nhưng nếu phụ huynh phó mặc hoàn toàn cho nhà trường, nhiều quyền lợi rất cụ thể – như quyền không phải đóng phí STEM trường học bắt buộc – sẽ khó được đảm bảo trên thực tế.
Ba việc tối thiểu mỗi phụ huynh nên làm là: (1) Đọc kỹ thông báo, chủ động hỏi trường về tính tự nguyện, mức độ an toàn và bất kỳ khoản thu nào liên quan đến hoạt động STEM; (2) Trao đổi với con về mong muốn, hứng thú cá nhân, tránh ép con tham gia chỉ vì “nhà người ta cũng làm”; (3) Tham gia ý kiến khi nhà trường xin góp ý về kế hoạch STEM, vì dự thảo đang trong quá trình hoàn thiện và sự phản hồi từ thực tế là rất cần thiết. Khung quy định mới chỉ là nền; STEM có trở thành hành trình ý nghĩa cho con hay không còn phụ thuộc rất lớn vào cách nhà trường và phụ huynh cùng nhau áp dụng.
