Khoản thu dịch vụ giáo dục: cha mẹ phải hiểu để không bị “thu nhầm”
Khoản thu dịch vụ giáo dục là các khoản tiền mà trường công lập thu thêm ngoài học phí để phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục như ăn bán trú, xe đưa đón, học tập công nghệ số, ngoại khóa, học bơi, trông giữ ngoài giờ và các dịch vụ khác, được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, có sự đồng thuận của phụ huynh và không vượt mức trần quy định, nhằm bảo đảm thu đủ bù chi cho từng loại dịch vụ. Key takeaway cho phụ huynh là: đây không phải là “khoản phải đóng cho đủ cho xong”, mà là các khoản có quyền lựa chọn, có quyền yêu cầu nhà trường công khai chi phí và có quyền từ chối nếu không phù hợp với nhu cầu con mình. Nếu không nắm rõ, rất dễ nhầm lẫn các khoản tự nguyện với phí trường công lập bắt buộc và vô tình chấp nhận những khoản thu chưa đúng quy định thu chi trường học.
19 khoản thu trong 7 nhóm dịch vụ: cấu trúc chi phí mà phụ huynh cần nhìn rõ
UBND Thành phố quy định tổng cộng 19 khoản thu dịch vụ giáo dục, được sắp xếp thành 7 nhóm danh mục khoản thu chính kèm mức thu trần cho năm học mới. Các nhóm gồm: dịch vụ ăn uống, bán trú, nội trú; dịch vụ xe đưa đón người học; dịch vụ công nghệ, học tập số; dịch vụ tổ chức hoạt động ngoại khóa, kỹ năng sống; dịch vụ trông giữ, chăm sóc trẻ em, học sinh ngoài giờ; dịch vụ tổ chức học bơi an toàn, phòng chống đuối nước; và dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục khác. Thêm một lớp phức tạp là mỗi mức trần lại chia 2 nhóm áp dụng: cơ sở giáo dục tại phường (nhóm 1) và tại xã, đặc khu (nhóm 2). Phụ huynh không cần thuộc hết 19 khoản, nhưng nên yêu cầu nhà trường liệt kê rõ khoản nào thuộc từng nhóm để đối chiếu với quy định thu chi trường học.
Một điểm đáng chú ý về phí trường công lập là đối với các cơ sở giáo dục công lập đã tự bảo đảm chi thường xuyên hoặc cả chi thường xuyên và chi đầu tư, mức thu dịch vụ tối đa được phép cao gấp 2 lần mức áp dụng cho các trường chưa tự bảo đảm chi thường xuyên. Điều này hợp lý nếu cơ sở vật chất và dịch vụ thực sự tương xứng, nhưng phụ huynh cần tỉnh táo: mức trần dịch vụ giáo dục cao hơn không đồng nghĩa với việc phải chấp nhận thanh toán mọi đề xuất của nhà trường. Câu hỏi cần đặt ra luôn là: dịch vụ có thiết yếu với con mình không, chất lượng có xứng với mức thu, và nhà trường có giải trình rõ ràng theo dự toán chi tiết hay chưa?
7 khoản thu chính: tự nguyện trên giấy, tự quyết ở phụ huynh
UBND Thành phố nhấn mạnh 7 khoản thu chính phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục phải được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, có sự đồng thuận của cha mẹ hoặc người giám hộ, lấy thu bù chi và không được vượt quá mức trần. Về lý thuyết, đây là một hàng rào bảo vệ phụ huynh trước tình trạng lạm thu. Về thực tế, “tự nguyện” chỉ có ý nghĩa nếu phụ huynh đủ thông tin, dám đặt câu hỏi và không cảm thấy áy náy khi từ chối dịch vụ không cần thiết. Quy định cũng buộc nhà trường xây dựng dự toán chi tiết cho từng nội dung thu, tính đúng, tính đủ chi phí hợp lý, phù hợp điều kiện cơ sở vật chất và nhu cầu người học. Phụ huynh nên yêu cầu được tiếp cận những dự toán này, thay vì chấp nhận các bảng thu chung chung.
Một điểm đáng hoan nghênh là: "Các khoản thu quy định được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, lấy thu bù chi và không được vượt quá mức trần". Tuy vậy, để câu chữ trong quy định không bị vô hiệu hóa trong thực hành, phụ huynh cần biến nguyên tắc tự nguyện thành hành vi cụ thể: tham dự đầy đủ buổi họp phụ huynh, yêu cầu giải thích từng khoản dịch vụ ăn bán trú, xe đưa đón, công nghệ số, ngoại khóa, trông giữ ngoài giờ, học bơi và các dịch vụ khác; đề nghị ghi rõ trong biên bản lớp việc biểu quyết đồng thuận hay không đồng thuận.
Mức trần dịch vụ giáo dục: giới hạn không phải để “đánh đố” phụ huynh
Điểm mấu chốt của quy định thu chi trường học là mức trần dịch vụ giáo dục: mọi khoản thu phải "thu đủ bù chi, không vượt quá mức trần". Cụ thể, dịch vụ tổ chức học bơi an toàn, phòng chống đuối nước có mức trần 700.000 đồng/học sinh/khóa, áp dụng cho tất cả cấp học và cả hai nhóm địa bàn. Dịch vụ học tập công nghệ số có mức trần 110.000 đồng/học sinh/tháng, trong khi hoạt động ngoại khóa được đặt mức trần 200.000 đồng/học sinh/hoạt động. Đây không phải là "giá gợi ý" mà là trần bắt buộc: nếu nhà trường đề xuất thu cao hơn, phụ huynh hoàn toàn có cơ sở để yêu cầu điều chỉnh, thậm chí phản ánh lên UBND phường, xã hoặc cơ quan quản lý giáo dục.
Quy định cũng yêu cầu khi nội dung dịch vụ đã được ngân sách nhà nước cấp hỗ trợ hoặc có nguồn kinh phí khác, mức thu phải được giảm trừ tương ứng. Thời gian thu phải không vượt quá kế hoạch năm học và việc sử dụng các khoản thu phải đúng mục đích, công khai, minh bạch, nằm trong quy chế chi tiêu nội bộ. Phụ huynh không nên ngại đối chiếu: nếu dịch vụ học tập công nghệ số đã có thiết bị từ dự án tài trợ hoặc ngân sách, mức thu phải giảm; nếu lớp đã trang bị máy lạnh bằng nguồn công, khoản thu liên quan cũng cần được giải thích rõ là dùng vào chi phí nào. Mức trần chỉ phát huy tác dụng khi phụ huynh biến nó thành thước đo trong mọi cuộc trao đổi với nhà trường.
Khoản bắt buộc, khoản tự nguyện và vai trò “cầm lá phiếu” của phụ huynh
Trong thực tế, phụ huynh hay trộn lẫn phí trường công lập bắt buộc (như học phí theo quy định khác) với các khoản thu dịch vụ giáo dục mang tính tự nguyện. Quy định mới nhắm vào nhóm thứ hai, với yêu cầu nhà trường phải lấy ý kiến đồng thuận trước khi triển khai bất kỳ khoản thu nào. Điều này đặt phụ huynh vào vị trí có quyền "cầm lá phiếu": đồng ý hoặc không đồng ý cho con tham gia dịch vụ nội trú, bán trú, xe đưa đón, ngoại khóa, học bơi, công nghệ số hay trông giữ ngoài giờ, tùy điều kiện gia đình và nhu cầu thực tế. Nếu nhà trường tổ chức lấy ý kiến mang tính hình thức, hoặc ghi nhận đồng thuận chung chung, phụ huynh nên yêu cầu hình thức biểu quyết rõ ràng, lưu vết bằng văn bản.
Quy định cũng thiết kế cơ chế xử lý chênh lệch thu chi rất rõ ràng: nếu cuối năm học, các khoản thu dịch vụ có số thu lớn hơn chi, nhà trường phải hoàn trả phần chênh lệch cho người học; nếu thu nhỏ hơn chi, nhà trường phải tự bù từ nguồn kinh phí hợp pháp khác, không được thu thêm từ người học và ngân sách nhà nước không cấp bù. Đây là điểm then chốt để phụ huynh giám sát: mọi dịch vụ đều gắn với nguyên tắc thu đủ bù chi, không có "lợi nhuận" từ khoản thu dịch vụ giáo dục. Kết luận cho phụ huynh là: hãy coi mình là một bên ký hợp đồng dịch vụ với nhà trường, đọc kỹ các điều khoản, đặt câu hỏi về mức trần, và chủ động bảo vệ quyền tự nguyện của con em mình.
