Ưu tiên kiểm soát xe phát thải cao
Vùng phát thải thấp là khu vực được chỉ định để áp dụng biện pháp giảm phát thải, chủ yếu từ phương tiện giao thông, nhằm cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là trọng tâm của đề xuất kiểm soát khí thải Việt Nam trong dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường. Sáng thứ Bảy, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình dự thảo lên Quốc hội thay mặt Thủ tướng Chính phủ. Chính phủ đề xuất ưu tiên kiểm soát phương tiện phát thải cao và phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch, trong đó có xe chạy xăng, dầu. Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã thẩm tra và tán thành sự cần thiết sửa đổi luật. Đây là hướng đi đáng chú ý: thay vì áp dụng một lệnh cấm đồng loạt, dự thảo đặt việc kiểm soát theo khu vực và nhóm phương tiện gây ô nhiễm làm công cụ chính.
Lộ trình phải gắn với điều kiện đô thị
Dự thảo yêu cầu thiết lập khu vực phát thải thấp theo lộ trình phù hợp, bảo đảm khả thi, công khai và minh bạch; đồng thời hạn chế ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và sinh hoạt của người dân. Việc khoanh vùng cũng phải phù hợp với quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông, yêu cầu bảo vệ không khí và sức khỏe cộng đồng, cũng như năng lực của mạng lưới giao thông công cộng. Hà Nội dự kiến thí điểm từ ngày 1/7 tại khu vực Hồ Gươm và chợ đêm phố cổ, với biện pháp khuyến khích hạn chế xe chạy xăng và điều tiết phương tiện theo khung giờ. Chính phủ sẽ xây dựng tiêu chí lựa chọn khu vực và biện pháp quản lý phát thải cụ thể. Những bước này cần được công bố rõ để người dân, đơn vị vận tải và cơ sở kinh doanh biết quy định nào áp dụng, ở đâu và theo lộ trình nào.
Kiểm soát phát thải cần đi cùng dữ liệu đáng tin
Lý do sửa luật không chỉ nằm ở chất lượng không khí. Ủy ban thẩm tra cho rằng các sửa đổi cần thiết để thể chế hóa định hướng phát triển kinh tế xanh, tuần hoàn, carbon thấp và hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Một vấn đề khác là từng xảy ra việc can thiệp phần mềm để làm sai lệch dữ liệu quan trắc, gây thiệt hại lớn. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị công khai năng lực các đơn vị quan trắc trên cơ sở dữ liệu quốc gia, xem xét giám sát độc lập và xử lý nghiêm, cấm hoạt động đơn vị cố tình gian lận. Ủy ban cũng đề xuất công nhận dữ liệu quan trắc trực tiếp làm căn cứ xử phạt, đồng thời kiểm soát toàn bộ chuỗi dữ liệu để bảo đảm tính khách quan và khả năng truy xuất. Đề xuất quy trách nhiệm cho chủ tịch UBND cấp tỉnh cũng cần được rà soát để rõ phạm vi, công bằng và gắn với giám sát từ Trung ương.
Chuyển đổi cần có lựa chọn thay thế
Dự thảo không chỉ nêu biện pháp hạn chế mà còn giao Chính phủ xây dựng chính sách chuyển đổi phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch hoặc gây ô nhiễm. Các hướng hỗ trợ được đề cập gồm phát triển giao thông công cộng, phương tiện dùng năng lượng tái tạo và phương tiện tiết kiệm nhiên liệu, phát thải thấp hoặc không phát thải. Đây là phần thiết yếu của chính sách phương tiện xanh: nếu yêu cầu đi lại thay đổi mà lựa chọn công cộng chưa đáp ứng, người dân và hoạt động dịch vụ có thể chịu thêm bất tiện. Bởi vậy, yêu cầu giảm thiểu tác động đến đời sống và hoạt động kinh doanh cần được xem như điều kiện thực thi, không phải lời cam kết phụ. Chuyển đổi giao thông sẽ hiệu quả hơn khi tiêu chí vùng, thời hạn áp dụng và hỗ trợ được công bố trước, còn năng lực vận tải công cộng được tính vào kế hoạch. Kết luận nên rõ: kiểm soát xe gây ô nhiễm là cần thiết, nhưng thành công phụ thuộc vào lộ trình minh bạch và phương án thay thế thực tế.
