Đề xuất 93.000 tỷ đồng: bước ngoặt cho cao tốc Bắc-Nam mở rộng?
Đề xuất đầu tư cao tốc Bắc-Nam mở rộng bằng mô hình đối tác công tư (PPP) với 100% vốn đầu tư tư nhân là một sáng kiến trong đó liên danh doanh nghiệp tự huy động toàn bộ nguồn vốn, đề xuất hoàn thiện và mở rộng các đoạn tuyến then chốt lên quy mô 6 làn xe, đổi lại quyền thu phí hoàn vốn theo khung pháp lý PPP hiện hành.
Trọng tâm câu chuyện lần này là việc CTCP Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP.HCM (CII) đại diện liên danh gồm ba doanh nghiệp gửi đề xuất tới Bộ Xây dựng xin nghiên cứu mở rộng một số đoạn cao tốc Bắc-Nam phía Đông theo phương thức PPP. Liên danh CII – IMIC – CII PPP muốn đầu tư hoàn thiện hai đoạn Quảng Ngãi – Nha Trang và Vĩnh Hảo – Dầu Giây, với tổng chiều dài khoảng 551 km, đều được nâng từ 4 lên 6 làn xe, vận tốc thiết kế 100–120 km/h. Tổng mức đầu tư sơ bộ được nêu là khoảng 93.000 tỷ đồng, toàn bộ do nhà đầu tư tự huy động, không sử dụng ngân sách nhà nước. Đây là đề xuất có quy mô lớn hơn nhiều so với phương án liên danh gửi cuối tháng 8 trước đó, khi phạm vi mới chỉ khoảng 200 km đoạn Vĩnh Hảo – Phan Thiết – Dầu Giây.
PPP không dùng vốn ngân sách: tham vọng cao, kỷ luật thị trường cao hơn
Điểm gây chú ý nhất không phải là con số 93.000 tỷ, mà là cam kết "tự lo" toàn bộ vốn của nhà đầu tư, tức cao tốc Bắc-Nam mở rộng lần này được đề xuất triển khai bằng 100% vốn đầu tư tư nhân trong khung đầu tư hạ tầng PPP. Nói cách khác, ngân sách nhà nước không bỏ vốn vào xây dựng, mà còn được đề xuất hoàn trả khoảng 18.000 tỷ đồng cho phần vốn công đã rót trước đây.
Cách tiếp cận này đẩy dự án giao thông Việt Nam ra "sân chơi" của kỷ luật thị trường: muốn huy động được vốn từ 8 tổ chức tín dụng mà CII cho biết đã làm việc, phương án tài chính và rủi ro lưu lượng phải đủ thuyết phục. Việc liên danh chấp nhận tự chịu toàn bộ chi phí, rủi ro trong quá trình lập đề xuất nếu dự án không được phê duyệt cho thấy mức độ cam kết cao, nhưng cũng hàm ý rằng người dân và doanh nghiệp sử dụng tuyến đường sau này nhiều khả năng sẽ đối mặt với thời gian thu phí dài, mức phí khó thể thấp, để đảm bảo hoàn vốn trong điều kiện hoàn toàn không có hỗ trợ ngân sách.
Những đoạn tuyến then chốt và áp lực lên khung pháp lý PPP
Phạm vi nghiên cứu kéo dài khoảng 551 km, gồm đoạn Quảng Ngãi – Nha Trang dài 351 km và Vĩnh Hảo – Dầu Giây dài 200 km, đi qua 6 tỉnh, thành. Đây đều là các đoạn then chốt trên trục cao tốc Bắc-Nam phía Đông, nơi nhu cầu vận tải đang tăng và các tuyến hiện hữu quy mô 4 làn ngày càng bộc lộ giới hạn. Việc mở rộng lên 6 làn xe cao tốc hoàn chỉnh với vận tốc thiết kế 100–120 km/h không chỉ là câu chuyện tăng năng lực thông hành, mà còn là phép đo cho khả năng để tư nhân dẫn dắt đầu tư hạ tầng quy mô lớn.
Tuy vậy, thành bại của đề xuất không chỉ nằm ở ý chí của nhà đầu tư. Bộ Xây dựng hiện được liên danh kiến nghị chấp thuận cho tham gia với tư cách nhà đầu tư đề xuất dự án, đồng thời giao cơ quan chuyên môn hướng dẫn lập hồ sơ theo quy định pháp luật. Bộ sẽ phải cân nhắc tính khả thi tài chính, cơ chế thu phí, thời hạn khai thác được đề nghị từ ngày 1/1/2028, cũng như tác động đến cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đường. Khung pháp lý PPP hiện hành sẽ bị thử sức ở mức độ chưa từng có về độ dài tuyến, quy mô vốn và việc hoàn toàn không sử dụng ngân sách.
Từ đề xuất đến 2026–2030: phép thử dài hạn cho đầu tư hạ tầng PPP
Theo đề xuất, nếu được chấp thuận, dự án cao tốc Bắc-Nam mở rộng này sẽ triển khai trong giai đoạn 2026–2030. Đây không chỉ là một mốc tiến độ kỹ thuật, mà là khoảng thời gian để kiểm chứng xem mô hình PPP với 100% vốn tư nhân có thể vận hành bền vững trong các dự án giao thông Việt Nam hay không. Trước đó, cuối tháng 8, chính liên danh này đã gửi đề xuất lên Thủ tướng về việc tham gia mở rộng cao tốc Bắc-Nam phía Đông theo hình thức PPP và không dùng vốn ngân sách, với phạm vi còn nhỏ hơn nhiều. Việc nhanh chóng nâng quy mô lên hơn 550 km và 93.000 tỷ đồng cho thấy kỳ vọng của nhà đầu tư vào khả năng hoàn vốn từ khai thác thu phí.
Nếu dự án được phê duyệt, câu chuyện không dừng ở việc có thêm hàng trăm ki-lô-mét cao tốc 6 làn. Quan trọng hơn, nó sẽ trở thành tiền lệ cho cách huy động vốn tư nhân vào hạ tầng, từ khâu đề xuất dự án, làm việc với các tổ chức tín dụng, đến chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Ngược lại, nếu không vượt qua được bước thẩm định của Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan, thông điệp gửi tới thị trường sẽ rõ ràng: mô hình đầu tư hạ tầng PPP không dùng vốn ngân sách cần một khung chia sẻ rủi ro khác, thay vì đặt toàn bộ gánh nặng lên vai nhà đầu tư. Từ đó, cuộc tranh luận về vai trò của vốn đầu tư tư nhân trong cao tốc Bắc-Nam mở rộng sẽ chỉ mới bắt đầu.
