Ranh giới đầu tiên: không lấy tạng từ trẻ còn sống
Trẻ em hiến tạng là việc người chưa đủ 18 tuổi hiến cơ quan hoặc mô để ghép cho người khác; cần phân biệt rõ giữa hiến khi còn sống và hiến sau khi chết não. Tại họp báo chiều 27/10 về dự thảo sửa đổi luật, PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Việt Đức, khẳng định trẻ em không được hiến tạng khi còn sống trong mọi tình huống. Đây là ranh giới cần được giữ rõ, bất kể người nhận là ai hay gia đình có đồng thuận đến mức nào. Trẻ chưa trưởng thành đầy đủ để gánh một quyết định có thể gây tổn hại lâu dài; sự đồng ý của người lớn không thể tự động biến việc hiến tạng sống thành lựa chọn an toàn, phù hợp đạo đức y khoa.
Điều đó không đồng nghĩa mọi hình thức hiến mô ở người dưới 18 tuổi đều bị loại trừ. Dự thảo luật hiến tạng đặt vấn đề mở rộng đối tượng hiến mô, tạng dưới 18 tuổi, nhưng các chuyên gia nhấn mạnh phải tách hiến tạng khỏi hiến mô tái sinh như tủy xương. Với mô tái sinh, điều kiện tối thiểu là việc lấy mô không gây ảnh hưởng sức khỏe trước mắt và lâu dài; hội đồng chuyên môn cần đánh giá nguy cơ và có kết luận bằng văn bản.
Luật cũ để lại khoảng trống, nhu cầu ghép không thể chờ
Luật hiện hành không cho phép lấy tạng ghép từ người chết não dưới 18 tuổi, kể cả khi gia đình muốn hiến. PGS Hùng kể về một bệnh nhân 17 tuổi, 9 tháng 20 ngày chết não: gia đình mong hiến tạng, trong khi một trẻ khác đang cần ghép tim và phải thở ECMO, nhưng ê-kíp không thể tiến hành vì thiếu hành lang pháp lý. Trường hợp ấy phơi bày cái giá của quy định quá hẹp: cơ hội cứu người có thể mất đi không vì thiếu thiện chí, mà vì luật chưa cho phép.
Nhu cầu ghép tạng vượt nguồn cung từ người chết não, còn trẻ bệnh thường khó tìm được tạng phù hợp về kích thước. GS.TS Nguyễn Hoàng Định cho biết ca ghép tim nhỏ nhất mà nhóm của ông thực hiện là cho trẻ 9 tuổi, nặng 45 kg; trẻ nhẹ hơn thường khó nhận tim người lớn. Có những bệnh nhi chỉ nặng mười mấy ký không tìm được tim phù hợp, thời gian chờ kéo dài và không phải em nào cũng chờ được. Tỷ lệ sống sau ba năm ở trẻ ghép gan được nêu là trên 90%. Tăng nguồn tạng từ người chết não vì thế có thể mở thêm cơ hội ghép cho trẻ và giảm sự phụ thuộc vào người thân.
Đây là lý do mở rộng hiến tạng dưới 18 tuổi sau chết não đáng được xem xét: nó giải quyết khoảng trống khác hẳn việc cho trẻ sống hiến một phần cơ thể. Mục tiêu sửa luật là tháo gỡ bất cập để cứu được nhiều bệnh nhân hơn, đồng thời quá trình soạn thảo tiếp tục tiếp nhận ý kiến người dân.
Hiến mô sống: đồng thuận gia đình chưa đủ
Nếu dự thảo cho phép trẻ hiến một số mô tái sinh, câu hỏi không chỉ là cha mẹ có đồng ý hay không, mà còn là quyết định ấy có thật sự bảo vệ lợi ích của trẻ. Nguy cơ xung đột lợi ích xuất hiện khi người thân muốn nhận mô cũng là người quyết định thay trẻ. PGS Hùng cho rằng hội đồng chuyên môn và hội đồng khoa học cần thẩm định nguy cơ; sự đồng thuận của người giám hộ không nên là tấm vé tự động để tiến hành.
Phạm vi người nhận cũng cần được giới hạn để giảm khả năng lợi dụng quan hệ gia đình. Theo ý kiến được nêu về dự thảo, hiến mô tái sinh nên tập trung trong phạm vi anh, chị, em ruột, thay vì mở rộng tùy ý sang mọi người được xem là thành viên gia đình. Với trẻ nhỏ, việc hỏi ý kiến cũng không thể biến thành hình thức: trẻ cần được cung cấp thông tin phù hợp độ tuổi và có cơ hội bày tỏ, nhưng người lớn và hội đồng độc lập phải chịu trách nhiệm bảo đảm không có ép buộc.
Bảo vệ quyền trẻ em đòi hỏi cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm, chứ không chỉ một dòng quy định về sự đồng ý của cha mẹ. Nếu không có những lớp kiểm soát ấy, một chính sách mang mục tiêu cứu người có thể đặt trẻ vào áp lực hy sinh vì người thân.
Mở rộng có điều kiện, không hạ thấp chuẩn bảo vệ
Hướng sửa luật hợp lý là mở rộng khả năng hiến từ người chết não dưới 18 tuổi theo quy trình chặt chẽ, đồng thời giữ nguyên nguyên tắc cấm trẻ hiến tạng khi còn sống. Với mô tái sinh, chỉ nên xem xét ngoại lệ khi chứng minh được lợi ích cho người nhận, nguy cơ với trẻ ở mức chấp nhận được, phạm vi người nhận được giới hạn và một hội đồng độc lập thẩm định. Đây không phải sự thỏa hiệp giữa cứu người và bảo vệ trẻ, mà là cách phân định hai tình huống y khoa và đạo đức khác nhau.
Dự thảo sửa đổi còn cần được tiếp tục lắng nghe, hoàn thiện để vừa tháo gỡ vướng mắc vừa tạo hành lang pháp lý đủ rõ cho bác sĩ và gia đình. Kết luận nên dứt khoát: mở nguồn hiến sau chết não là hướng cần cân nhắc để tăng cơ hội sống cho bệnh nhi; còn trẻ em hiến tạng khi còn sống phải nằm ngoài giới hạn cho phép. Không thể dùng sự khan hiếm tạng để làm nhẹ đi nghĩa vụ bảo vệ trẻ.
