Hai hình thức hiến, hai bộ điều kiện
Hiến mô, bộ phận cơ thể ở người chưa thành niên là việc hiến tặng mô hoặc bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi, được dự thảo luật phân định riêng tùy việc hiến diễn ra khi còn sống hay sau khi qua đời. Trước những ý kiến khác nhau về việc lấy ý kiến trẻ em, Bộ Y tế đã lên tiếng giải thích các đề xuất và nhấn mạnh nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ. Điểm đáng chú ý là dự thảo không xem mọi hình thức hiến là tương đương: hiến khi còn sống có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe của trẻ, còn việc hiến sau khi qua đời chỉ được đặt ra sau khi xác định trẻ đã chết. Vì vậy, các điều kiện cần được nhìn theo từng trường hợp, thay vì gộp thành một quy định chung về hiến tạng người chưa thành niên.
Việc rà soát quy định độ tuổi xuất phát từ những bất cập Bộ Y tế ghi nhận sau 20 năm thực hiện luật hiện hành, trong đó người dưới 18 tuổi chưa được đăng ký hiến sau khi chết. Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được lấy ý kiến; theo Bộ Y tế, văn bản được xây dựng đúng trình tự và vẫn tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, người dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội thông qua. Đây là đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực.
Khi còn sống: chỉ giới hạn ở mô tái sinh
Với hiến khi còn sống, dự thảo đặt giới hạn rõ: người dưới 18 tuổi chỉ có thể hiến mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân và chỉ khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Phạm vi người nhận cũng phụ thuộc tuổi: người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, đồng thời có sự đồng ý của chính trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ.
Ranh giới an toàn quan trọng nhất là dự thảo tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống. Cách tiếp cận này hợp lý: mong muốn giúp người thân không thể thay thế yêu cầu bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của trẻ. Tư vấn độc lập và sự đồng thuận của trẻ cũng cần được hiểu là những điều kiện thực chất, không phải thủ tục hình thức. Nếu thiếu các lớp bảo vệ ấy, quyết định hiến có thể chịu sức ép từ gia đình hoặc hoàn cảnh, trong khi người chưa thành niên chưa có vị thế bình đẳng để tự bảo vệ mình.
Sau khi qua đời: xác định tử vong và xác nhận nguyện vọng
Với người dưới 18 tuổi sau khi qua đời, dự thảo chỉ đặt ra việc lấy mô, bộ phận cơ thể khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định trẻ chết não hoặc chết tuần hoàn, trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi qua đời, và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người chưa thành niên có thể đăng ký hiến nếu có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; đăng ký có thể được thay đổi hoặc hủy bất cứ lúc nào. Các điều kiện này tạo hàng rào cần thiết: xác nhận y khoa độc lập, ghi nhận ý nguyện của trẻ và sự tham gia của người đại diện hợp pháp.
Bộ Y tế lập luận rằng mô, bộ phận cơ thể có kích thước và đặc điểm giải phẫu phù hợp có thể giúp cứu chữa trẻ mắc bệnh hiểm nghèo khi nguồn hiến từ người trưởng thành khó đáp ứng. Nhu cầu chờ ghép cho thấy lý do cần cân nhắc: Bệnh viện Nhi Trung ương từng ghi nhận 65 trẻ chờ ghép gan, trong đó 25 em cần nguồn hiến khẩn thiết; số ca ghép trên cả nước đã vượt 11.200. Tuy nhiên, nhu cầu lớn không thể là lý do hạ thấp tiêu chuẩn đồng thuận. Đề xuất chỉ có sức thuyết phục nếu mọi khâu xác định tử vong, xác minh nguyện vọng và chấp thuận của người giám hộ đều minh bạch, độc lập.
Cơ hội cứu chữa không được lấn át quyền trẻ
Dự thảo hướng tới mở thêm cơ hội cứu chữa cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, nhất là khi mô hoặc bộ phận cơ thể phù hợp về kích thước khó tìm từ người trưởng thành; nếu trẻ hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, việc đó có thể trao cơ hội sống cho những bệnh nhi khác. Dẫu vậy, cơ quan soạn thảo khẳng định không khuyến khích hiến tặng ở trẻ em mà muốn tạo khung pháp lý chặt chẽ cho những trường hợp phù hợp. Đó là điểm cần giữ vững khi dự thảo được hoàn thiện: lợi ích của người nhận rất lớn, nhưng trẻ hiến không thể bị xem như một nguồn tạng sẵn có.
Tóm lại, dự thảo phân biệt hiến mô dưới 18 tuổi khi còn sống với hiến sau khi qua đời bằng các điều kiện khác nhau về loại mô, người nhận, đánh giá y khoa và sự đồng thuận. Cách phân định này vừa mở ra khả năng cứu chữa, vừa đặt giới hạn nhằm bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ. Khi tiếp thu ý kiến và chỉnh lý văn bản, nhà làm luật cần bảo đảm các nguyên tắc ấy được quy định rõ ràng, dễ giám sát và không để sự đồng thuận của người chưa thành niên bị thay thế bằng quyết định của người lớn.
