Mở rộng nguồn hiến không có nghĩa là cho phép lấy tạng từ trẻ đang sống
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là việc đăng ký hiến sau khi chết hoặc hiến một số loại mô khi còn sống theo những giới hạn riêng, nhằm mở thêm nguồn ghép nhưng vẫn bảo vệ sức khỏe và quyền trẻ em. Chiều 27/10, Bộ Y tế thông tin về đề xuất này trong dự thảo luật hiến tạng sửa đổi, nhấn mạnh mục tiêu tăng cơ hội điều trị đồng thời siết các biện pháp bảo vệ trẻ. Điểm cần phân biệt là hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn không giống hiến khi còn sống: dự thảo được phân tích theo hướng cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi qua đời, nhưng không mở cửa cho việc hiến rộng rãi bộ phận cơ thể khi trẻ còn sống. Đây là ranh giới đúng đắn. Mở rộng nguồn hiến không thể đồng nghĩa với việc biến trẻ thành phương án thay thế cho tình trạng thiếu tạng.
Nhu cầu ghép lớn khiến việc sửa luật trở nên cấp thiết
Lý do mở rộng nguồn hiến là khoảng cách đáng kể giữa nhu cầu điều trị và khả năng tìm người hiến phù hợp. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép; riêng trẻ em mỗi năm cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận, trong khi danh sách chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp. Với ghép tế bào gốc tạo máu, khả năng đáp ứng nhu cầu hiện chỉ khoảng 30%; ở các bệnh như bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia và rối loạn miễn dịch bẩm sinh, phương pháp này có thể mang tính quyết định. Vì vậy, hiến mô tạng trẻ em có thể đem lại cơ hội thực tế cho bệnh nhi chưa tìm được nguồn tương thích. Luật hiện hành sau 20 năm đã bộc lộ hạn chế trước nhu cầu điều trị và tiến bộ y học; sửa đổi là cần thiết, nhưng áp lực thiếu nguồn không thể là lý do hạ thấp chuẩn bảo vệ người hiến.
Đề xuất giới hạn loại mô, độ tuổi và người nhận
Dự thảo đặt trọng tâm vào mô tái sinh, không phải các bộ phận quan trọng hay mô không thể tái tạo. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được đề xuất hiến mô tái sinh, trừ máu và các thành phần máu, cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Với người dưới 15 tuổi, phạm vi người nhận được đề xuất hẹp hơn: cha mẹ, anh chị em ruột, cũng trong trường hợp không có người hiến khác phù hợp và phải đáp ứng điều kiện bảo vệ trẻ. Các mô được nêu gồm tế bào gốc tạo máu, mô da, máu và thành phần máu, tế bào gốc trung mô; dự thảo không cho phép trẻ đang sống hiến mô không tái sinh hay bộ phận như thận, tim, phổi, gan. Những giới hạn này có ý nghĩa, nhưng chữ “tái sinh” không thể được hiểu là “không rủi ro”. Phạm vi hiến càng cụ thể, đánh giá y khoa và theo dõi sức khỏe càng phải nghiêm.
Sự đồng ý của trẻ phải là quyền lựa chọn, không phải nghĩa vụ
Bộ Y tế nêu các điều kiện đi kèm đề xuất: trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ. Với hiến sau khi qua đời, dự thảo được mô tả là yêu cầu trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi mất và phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; quy trình tư vấn cũng nhằm bảo đảm quyết định tự nguyện, không bị cưỡng ép. Tuy nhiên, chữ ký của người lớn và lời đồng ý của trẻ chưa đủ nếu trẻ không được giải thích phù hợp với độ tuổi, hoặc cảm thấy phải hy sinh để cứu người thân. Chuyên gia Hoàng Quốc Lân đề xuất tư vấn độc lập, trao đổi riêng với trẻ và bảo đảm trẻ có thể từ chối mà không bị trách móc, đe dọa hay gây cảm giác tội lỗi; sự phản đối của trẻ cần được tôn trọng ở bất cứ thời điểm nào. Đây không phải thủ tục phụ, mà là thước đo thực chất của quyền trẻ em.
Kết luận: cơ hội cứu người chỉ chính đáng khi trẻ được bảo vệ trước
Đề xuất có lý do nhân đạo rõ ràng: thêm nguồn mô phù hợp có thể giúp bệnh nhi được điều trị kịp thời. Nhưng trẻ vị thành niên không thể bị xem như nguồn hiến sẵn có chỉ vì gia đình đang tuyệt vọng hoặc người bệnh đang cần ghép. Dự thảo cần giữ ranh giới nghiêm giữa hiến sau khi chết và hiến khi còn sống, giới hạn chặt loại mô và người nhận, đồng thời bảo đảm trẻ được tư vấn độc lập, hiểu thông tin và có thể nói không. Hồ sơ dự án được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI gồm 7 chương, 39 điều, tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn. Bộ Y tế cũng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi người nhận hiến mô còn anh chị em ruột. Hướng hoàn thiện này cần lấy lợi ích tốt nhất của trẻ làm nguyên tắc chi phối: cứu sống người bệnh là mục tiêu đáng theo đuổi, nhưng không được đánh đổi bằng sự tự nguyện hay an toàn của người hiến nhỏ tuổi.
