Kinh tế tầm thấp cần bắt đầu từ nhu cầu thật
Kinh tế tầm thấp là hệ sinh thái hoạt động và dịch vụ dưới không phận thấp, nơi UAV, dữ liệu số, hạ tầng bay và nhân lực phối hợp để tạo giá trị trong quản lý, sản xuất và vận chuyển. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2045 đưa lĩnh vực này thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng, đóng góp khoảng 1,5% GDP, đồng thời nội địa hóa trên 85% các dòng UAV chủ lực. Đích đến ấy sẽ không đạt được chỉ bằng việc mở rộng số lượng chuyến bay hay bán thêm thiết bị: thị trường cần các ứng dụng giải quyết vấn đề cụ thể, có khách hàng ổn định và tạo giá trị gia tăng đo đếm được. Nghị quyết 57-NQ/TW và Kết luận 99-KL/TW đã xác lập định hướng coi không gian tầm thấp vừa là tài nguyên quốc gia, vừa là không gian phát triển kinh tế gắn với quốc phòng, an ninh và chủ quyền. Tây Ninh đang chuyển định hướng thành chương trình địa phương, xây dựng hệ sinh thái từ ứng dụng trong quản lý, sản xuất đến đào tạo, nghiên cứu và lắp ráp. Lựa chọn này hợp lý: nhu cầu sử dụng phải đi trước năng lực cung ứng nếu muốn thị trường UAV phát triển bền vững.
Ứng dụng địa phương có thể tạo lực kéo ban đầu
Tây Ninh có địa bàn đan xen đô thị, khu công nghiệp, nông nghiệp, sông rạch và tuyến biên giới, nên bài toán giám sát thường xuyên không phải nhu cầu trên giấy. Ở phường Gia Lộc, nhân lực hạn chế khiến việc theo dõi đất đai, xây dựng và hạ tầng khó duy trì liên tục. Địa phương đã bay thử và nghiên cứu dùng UAV để tìm điểm tồn đọng rác, thống kê diện tích cây trồng, theo dõi sinh trưởng, kiểm tra tiến độ công trình công cũng như phát hiện biến động đô thị. Đây là những công việc có lợi ích gần với người dân: phát hiện sớm vấn đề môi trường, hỗ trợ quản lý trật tự và cung cấp dữ liệu tốt hơn cho quyết định công. Để tránh biến thử nghiệm thành màn trình diễn công nghệ, tỉnh nên ưu tiên bài toán có chỉ số đánh giá rõ ràng, như thời gian phát hiện vi phạm, độ chính xác dữ liệu hoặc chi phí vận hành. Nông nghiệp, khảo sát bản đồ, kiểm tra đường dây điện, giám sát hạ tầng, ứng phó thiên tai, cứu hộ và vận chuyển y tế trên tuyến phù hợp là những hướng có nhu cầu thực tế. Khi cơ quan công quyền và doanh nghiệp có thể chứng minh hiệu quả, ứng dụng mới tạo đơn hàng và mở đường cho dịch vụ thương mại.
Đầu tư nhà máy phải đi cùng nhân lực và thử nghiệm
Tây Ninh đang tìm cách nối ba mắt xích thường bị tách rời: thu hút vốn, đào tạo người vận hành và hình thành năng lực lắp ráp, thử nghiệm. Công ty cổ phần Realtime Robotics Việt Nam dự kiến triển khai nhà máy lắp ráp và thử nghiệm UAV tại xã Hưng Thuận, quy mô khoảng 5,6 ha, với tổng vốn đầu tư khoảng 120 tỷ đồng. Nếu được thực hiện, dự án có thể kết nối nghiên cứu, đào tạo và sản xuất tại địa phương; nhưng nhà máy chỉ là điểm khởi đầu, không tự động tạo ra chuỗi cung ứng nội địa. Kế hoạch nhân lực cho thấy tỉnh đang tính đến quy mô lớn hơn một cơ sở đơn lẻ: giai đoạn 2026–2027 đặt mục tiêu đào tạo khoảng 3.200 học viên hạng B và 1.000 học viên hạng A; đến năm 2030 duy trì ít nhất 1.000 nhân lực mỗi năm. Chiến lược 2026–2030, tầm nhìn 2035 xác định 11 nhóm nhiệm vụ; đến năm 2035, Tây Ninh hướng tới thành trung tâm thử nghiệm, đào tạo, ứng dụng và dịch vụ UAV, tạo việc làm cho khoảng 8.000–10.000 lao động. Con số tham vọng chỉ có ý nghĩa nếu chương trình học gắn với tiêu chuẩn an toàn, nhu cầu tuyển dụng và thiết bị thật.
Lắp ráp chưa đồng nghĩa với làm chủ sản xuất
Khoảng cách lớn nhất giữa mục tiêu quốc gia và năng lực trong nước nằm ở chất lượng nội địa hóa. Tăng tỷ lệ linh kiện sản xuất trong nước hoặc lắp ráp UAV mang thương hiệu Việt chưa đủ để chứng minh đã làm chủ công nghệ. Năng lực cốt lõi nằm ở thiết kế tổng thể, điều khiển, định vị, dẫn đường, phần mềm vận hành, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ quyết định hiệu năng, độ an toàn. Công nghiệp hỗ trợ cần từng bước phát triển động cơ, pin, cảm biến, thiết bị điện tử, vật liệu nhẹ và linh kiện chuyên dụng; không nhất thiết tự làm mọi thứ, nhưng phải giảm lệ thuộc vào những mắt xích thiết yếu. Muốn thị trường UAV mở rộng, hạ tầng dùng chung cũng không thể thiếu: khu thử nghiệm bay, trung tâm nghiên cứu, kiểm định và chứng nhận, cùng dữ liệu vùng cấm bay, vật cản, khí tượng và liên lạc. Doanh nghiệp cần đơn hàng và khách hàng ổn định để có cơ sở tăng sản xuất, thu hút đầu tư và cạnh tranh. Vì vậy, thành công của Tây Ninh không nên chỉ đo bằng diện tích nhà máy hay số người được cấp chứng nhận, mà bằng sản phẩm an toàn, dịch vụ có người mua và giá trị gia tăng thực sự.
Kết luận: xây năng lực trước khi đếm quy mô
Tây Ninh có cơ hội biến nhu cầu quản lý và sản xuất thành lực kéo cho đầu tư, đào tạo và lắp ráp UAV. Tuy nhiên, mục tiêu đóng góp khoảng 1,5% GDP vào năm 2045 chỉ đáng tin khi được tính bằng giá trị gia tăng thực tế, tránh cộng trùng doanh thu giữa linh kiện, phương tiện và dịch vụ. Tỉnh cần nối cơ sở đào tạo, trung tâm thử nghiệm và doanh nghiệp thành chuỗi từ nghiên cứu đến thương mại hóa, đồng thời chứng minh từng ứng dụng giải quyết được một nhu cầu cụ thể. Định hướng quốc gia mở ra cơ hội, nhưng năng lực trong nước mới quyết định Việt Nam có giữ được phần giá trị đáng kể trong ngành hay không. Ưu tiên đúng không phải là tuyên bố sẽ sản xuất thật nhiều UAV, mà là làm chủ những công nghệ then chốt, đào tạo đội ngũ có thể vận hành và cải tiến sản phẩm, rồi mở rộng theo đơn hàng thực tế. Chặng đường đến năm 2045 còn dài, song năng lực ấy phải được xây từ những quyết định đầu tư và thử nghiệm ngay hôm nay.
