Bay được chưa đủ để tạo thành thị trường
UAV là thiết bị bay không người lái, còn thương mại hóa UAV là quá trình đưa thiết bị hoặc dịch vụ ứng dụng nó vào hoạt động thực tế, đáp ứng nhu cầu khách hàng và vận hành an toàn, có hiệu quả kinh tế. Vì thế, một chuyến bay thành công chỉ chứng minh công nghệ có thể hoạt động; nó chưa chứng minh doanh nghiệp có thể duy trì dịch vụ và tìm được người trả tiền.
Khoảng cách ấy là nút thắt của nhiều doanh nghiệp UAV Việt. Theo bà Nguyễn Thị Hải Hằng, doanh nghiệp và startup trong nước đang nghiên cứu, cải tiến thiết bị hoặc phát triển ứng dụng, nhưng thường vướng ở khâu thử nghiệm và mở rộng hoạt động. Một số thử nghiệm vẫn giống màn trình diễn hơn là phép kiểm tra xem dịch vụ có đáp ứng nhu cầu và tạo giá trị hay không. Cách thử nghiệm như vậy có thể cho thấy thiết bị cất cánh, nhưng không giúp startup trả lời câu hỏi quan trọng hơn: khách hàng nào cần nó, và có thể triển khai ổn định trong điều kiện thật hay không?
Nhu cầu đã hiện hữu trong đời sống: tại Đồng bằng sông Cửu Long, người dân dùng UAV nhiều năm để gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật và hỗ trợ sản xuất; thiết bị cũng bắt đầu được dùng để giám sát hạ tầng điện, năng lượng và công trình ở nơi khó tiếp cận. Những ứng dụng này cho thấy tiềm năng, nhưng mỗi ngành vẫn cần chứng cứ về độ an toàn, tính phù hợp và lợi ích so với cách làm truyền thống.
An toàn và hiệu quả phải được chứng minh cùng lúc
Thị trường UAV không thể hình thành chỉ bằng việc cấp phép bay, cũng không thể mở rộng bằng cách bỏ qua rủi ro. Hoạt động bay chịu quản lý chặt để bảo đảm quốc phòng, an ninh và an toàn hàng không; đây là yêu cầu chính đáng. Nhưng nếu doanh nghiệp không có điều kiện thử trong những bối cảnh gần với vận hành thật, họ cũng khó tạo ra bằng chứng đủ sức thuyết phục cơ quan quản lý, nhà đầu tư và người sử dụng.
Phó vụ trưởng Nguyễn Văn Thuật nhấn mạnh rằng bay thử thành công trong môi trường kiểm soát chưa đồng nghĩa với một mô hình kinh doanh bền vững. Ứng dụng phải giải quyết một nhu cầu cụ thể, có khách hàng sẵn sàng trả tiền và mang lại hiệu quả kinh tế tốt hơn phương thức truyền thống; đồng thời, thiết bị phải vận hành an toàn cả khi triển khai thực tế. Đây là phép thử kép mà doanh nghiệp cần vượt qua trước khi thị trường có thể tin cậy và mở rộng.
Doanh nghiệp có trách nhiệm chứng minh sản phẩm an toàn và hữu ích. Tuy nhiên, không thể yêu cầu họ đưa ra bằng chứng thực địa khi mọi cánh cửa triển khai đều đóng. Chính sách cần xác định rõ điều kiện, phạm vi và trách nhiệm trong thử nghiệm, để kiểm soát rủi ro mà không biến sự thận trọng thành tình trạng không thể học hỏi từ thực tế.
Sandbox UAV cần vượt khỏi những chuyến bay trình diễn
Sandbox UAV có ý nghĩa khi tạo được một không gian thử nghiệm có kiểm soát, nơi doanh nghiệp đánh giá đồng thời an toàn và hiệu quả kinh doanh. Chủ trương xây dựng cơ chế này đã được đề cập như một cách hỗ trợ mô hình kinh doanh mới, nhưng phạm vi thử nghiệm thực tế còn hạn hẹp. Nếu hoạt động chỉ dừng ở trình diễn công nghệ, startup vẫn không biết dịch vụ có thể hoạt động ra sao với khách hàng và điều kiện vận hành cụ thể.
Một sandbox thiết thực cần cho phép triển khai dịch vụ trong phạm vi, thời gian và điều kiện được giám sát rõ ràng. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể ghi nhận dữ liệu vận hành, đo mức độ an toàn, kiểm chứng nhu cầu và điều chỉnh mô hình trước khi mở rộng. Mục tiêu không phải nới lỏng vô điều kiện, mà là tạo một lộ trình để thử có trách nhiệm, học từ kết quả và quyết định bước tiếp theo dựa trên bằng chứng.
Nếu thiếu hành lang cho dịch vụ thương mại, các chuyến bay chủ yếu phục vụ biểu diễn sẽ khó tạo doanh thu; startup có thể cạn nguồn lực trước khi kịp chứng minh khả năng sinh lợi. Vì vậy, cơ chế thử nghiệm phải nối được khâu bay thử với cơ hội cung cấp dịch vụ thực tế, thay vì trở thành một thủ tục bổ sung không làm thay đổi khả năng tiếp cận thị trường.
Thể chế phải mở lối cho kinh tế tầm thấp
Cơ hội của kinh tế tầm thấp không chỉ nằm ở việc tự sản xuất mọi bộ phận UAV. Doanh nghiệp trong nước vẫn có thể tham gia chuỗi giá trị bằng cách phát triển ứng dụng, dịch vụ, vận hành hoặc tích hợp công nghệ phù hợp. Điều cần thiết là thể chế minh bạch, cạnh tranh bình đẳng và quy trình thử nghiệm có thể dự đoán; nếu phải chờ cấp phép riêng cho từng chuyến bay, startup sẽ tiêu tốn thời gian và nguồn lực trước khi có cơ hội chứng minh năng lực thương mại.
Bước tiếp theo đang được đặt ra là Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng chương trình hành động triển khai Kết luận 99 của Bộ Chính trị, đồng thời phát triển hệ thống quản trị bay thời gian thực và công nhận tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế để rút ngắn thời gian cấp phép sandbox. Một hướng khác là Nhà nước làm khách hàng đầu tiên, đặt hàng dịch vụ công như giám sát giao thông, cảnh báo cháy rừng và cứu hộ cứu nạn. Nếu được thực hiện rõ ràng, những bước này có thể tạo cả môi trường kiểm chứng lẫn nhu cầu ban đầu.
Kết luận rất rõ: muốn doanh nghiệp UAV Việt đi từ nguyên mẫu tới thị trường, cần cả trách nhiệm chứng minh an toàn, hiệu quả của doanh nghiệp lẫn một khung thể chế cho phép kiểm chứng điều đó trong thực tế. Sandbox tốt không chọn giữa an toàn và đổi mới; nó đặt ra giới hạn để cả hai cùng tiến. Chỉ khi thử nghiệm tạo ra dữ liệu, khách hàng và đường đi tới dịch vụ thương mại, tiềm năng kinh tế tầm thấp mới có thể trở thành hoạt động kinh doanh bền vững.
