Khi hạ tầng giao thông gặp di sản: lựa chọn không dễ cho Bắc Ninh
Di dời di tích lịch sử để xây dựng hạ tầng giao thông là việc dịch chuyển không chỉ những cấu trúc vật chất như đình, đền, mà còn dịch chuyển ký ức cộng đồng, không gian tín ngưỡng và mạch sống văn hóa gắn với một vùng đất trong nhiều thế hệ. Trong nghị quyết mới được thông qua, Quốc hội cho phép di chuyển hai di tích lịch sử – văn hóa ở Bắc Ninh là đình Đông Côi và đình Tam Sơn để phục vụ tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội. Đây không phải một quyết định kỹ thuật thuần túy, mà là lát cắt cho thấy Bắc Ninh ưu tiên thế nào giữa phát triển hạ tầng giao thông và bảo vệ di sản văn hóa. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/9, đồng nghĩa quá trình di dời di tích xây dựng tuyến đường sân bay Gia Bình Bắc Ninh đã bước vào giai đoạn ràng buộc pháp lý rõ ràng.
Sân bay Gia Bình và áp lực hiện đại hóa hạ tầng giao thông Bắc Ninh
Không thể hiểu tranh luận về di tích lịch sử Bắc Ninh nếu tách khỏi tham vọng hạ tầng của địa phương. Tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Hà Nội được đặt vào cùng khung cơ chế tại Điều 2 Nghị quyết số 256/2025/QH15, cho phép áp dụng chính sách đặc thù khi buộc phải di dời di tích. Nói cách khác, sân bay Gia Bình Bắc Ninh đang được ưu tiên như một động lực hạ tầng chiến lược. Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định Chính phủ đã rà soát và chỉ di dời khi “không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ”, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn tối đa giá trị di tích, công khai, minh bạch và có tham vấn người dân. Đây là lời cam kết quan trọng, nhưng cũng là thước đo để xã hội giám sát cách Bắc Ninh cân bằng giữa tốc độ triển khai hạ tầng giao thông Bắc Ninh và trách nhiệm bảo vệ di sản văn hóa.
Trường học, đời sống thường ngày và cái giá xã hội của mặt bằng sân bay
Sân bay không chỉ di dời đình làng; nó đang dịch chuyển cả nhịp sống của trường học và người dân quanh vùng. Tại Trường Tiểu học Phú Hòa A (xã Lương Tài), hàng chục cán bộ, giáo viên cùng lực lượng chức năng đã phải đội nắng, khẩn trương chuyển toàn bộ bàn ghế, thiết bị dạy học, hồ sơ về Trường Hàn Thuyên (cũ) và điểm Trường Tiểu học Phú Hòa B để bàn giao mặt bằng cho Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Trong khoảng ba tuần, giáo viên tạm gác việc gia đình, tập trung thu dọn và bố trí cơ sở vật chất. Trải nghiệm này cho thấy hạ tầng không phải chuyện xa xôi, mà chạm trực tiếp vào việc học của trẻ em, lịch trình của phụ huynh, sinh kế của những hộ phải giải phóng mặt bằng. Khi các trường học và cơ sở công cộng buộc phải di dời, câu hỏi không chỉ là xây được sân bay, mà là liệu cộng đồng có được bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục và dịch vụ công một cách công bằng.
Di dời di tích: pháp lý chặt chẽ chưa đủ nếu thiếu đồng thuận cộng đồng
Về mặt pháp lý, cơ chế di dời di tích xây dựng tuyến đường sân bay được Quốc hội cho phép áp dụng Điều 2 Nghị quyết số 256/2025/QH15 đối với đúng hai di tích cụ thể là đình Đông Côi và đình Tam Sơn. Quy định này yêu cầu UBND tỉnh Bắc Ninh phải bảo tồn tối đa, giữ nguyên tính nguyên gốc, tính toàn vẹn và các yếu tố cấu thành giá trị di tích, không làm mai một hay biến dạng bản sắc văn hóa, lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng. Đồng thời, Chính phủ nhấn mạnh yếu tố tham vấn cộng đồng, bảo đảm có sự tham gia và đồng thuận của người dân, cũng như quan tâm đến đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh kế của cộng đồng liên quan. Nói cách khác, Bắc Ninh có khung pháp lý khá chặt, nhưng nếu việc tổ chức thực hiện chỉ dừng ở việc bê tông hóa kiến trúc, bỏ lại phía sau ký ức và thực hành tín ngưỡng sống động, thì di dời dù “đúng quy trình” vẫn là mất mát khó bù đắp.
Cân bằng phát triển và bảo tồn: điều Bắc Ninh cần làm ngay
Từ câu chuyện đình Đông Côi, đình Tam Sơn đến việc thầy cô đội nắng di dời trường học, sân bay Gia Bình Bắc Ninh đang trở thành phép thử cho cách địa phương hiểu về phát triển. Một bên là hạ tầng giao thông Bắc Ninh hiện đại hơn, cơ hội kinh tế mới; bên kia là di tích lịch sử Bắc Ninh, trường học, nếp sống – những thứ không thể tái tạo nếu mất đi. Trong ngày cao điểm di chuyển, nhà trường phải phối hợp lực lượng quân sự, công an, các đoàn thể vận chuyển thiết bị để kịp sẵn sàng đón học sinh trước năm học 2026–2027. Qua khảo sát, có khoảng 350 học sinh ở các khu tạm cư và ở xa trường cần được hỗ trợ xe đưa đón. Câu trả lời thuyết phục nhất không nằm ở những khẩu hiệu về phát triển, mà ở việc từng học sinh không bị gián đoạn học tập, từng cộng đồng gắn với di tích cảm thấy mình không bị bỏ lại phía sau. Bắc Ninh chỉ có thể gọi đó là “thành công” khi sân bay cất cánh mà ký ức và đời sống văn hóa không bị ép phải hạ cánh bắt buộc.
