Di dời di tích lịch sử: một quyết định phát triển mang nhiều lớp hệ lụy
Di dời di tích lịch sử là việc chuyển một công trình, địa điểm mang giá trị văn hóa – tâm linh – kiến trúc sang vị trí mới, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển hạ tầng giao thông, nhưng vẫn phải gìn giữ tối đa giá trị lịch sử, không làm đứt gãy ký ức cộng đồng và không phá vỡ không gian văn hóa gắn với di tích. Trong câu chuyện tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội, Bắc Ninh đang là “phòng thí nghiệm” cho lựa chọn đầy tranh cãi này. Ngày 22/8, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách cho việc di chuyển di tích nằm trong phạm vi tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô và doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân. Đằng sau những thủ tục pháp lý tưởng như khô khan là các câu hỏi rất đời thường: người dân được mất gì, ký ức làng xã sẽ đi theo đường cao tốc hay ở lại với mảnh đất cũ?
APEC 2027 và áp lực tiến độ đè lên đình Đông Côi, đình Tam Sơn
Điểm nóng của câu chuyện di dời di tích lịch sử nằm ở ba di tích cấp tỉnh: Đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), Đình Cả Đông Côi (phường Thuận Thành) và Đình Tam Sơn (xã Lương Tài). Những công trình gắn với lịch sử làng xã này lại nằm ngay trong hành lang bảo vệ của tuyến đường nối sân bay Gia Bình với Hà Nội, khiến chúng trở thành "vướng mắc" trên bản đồ quy hoạch. Sân bay Gia Bình – khởi công ngày 19/8/2025 – được quy hoạch đạt chuẩn 4E, công suất giai đoạn đầu khoảng 30 triệu lượt khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm, dự kiến lên 50 triệu lượt khách và 2,5 triệu tấn hàng hóa vào 2050. Với mục tiêu đạt chuẩn 5 sao, phục vụ APEC 2027 và trở thành trung tâm trung chuyển hành khách, hàng hóa, bảo dưỡng máy bay khu vực châu Á – Thái Bình Dương, dự án sân bay và tuyến đường kết nối được đặt lên hàng đầu về chính trị – ngoại giao. Nhưng ưu tiên quốc gia này đồng thời tạo sức ép rất lớn lên tiến độ giải phóng mặt bằng, và theo đó là lên số phận các di tích.
Hạ tầng giao thông có thể đi cùng bảo tồn văn hóa, nếu luật không đứng ngoài cuộc
Nghịch lý hiện nay là luật di sản chưa hề có quy định về di chuyển di tích, trong khi nhu cầu di dời lại đến từ những dự án hạ tầng giao thông chiến lược. Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã thẳng thắn chỉ ra khoảng trống này, đồng thời khẳng định quan điểm xây dựng nghị quyết mới phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, không trái điều ước quốc tế, và giữ nguyên nguyên tắc bảo vệ di tích sau khi di chuyển. Ở cấp độ quốc tế, Hiến chương Venice 1964 cho phép di chuyển di tích chỉ trong trường hợp bảo vệ chính di tích hoặc vì "lý do chính đáng về lợi ích quốc gia hoặc quốc tế". Tại Việt Nam, Nghị quyết 256/2025/QH15 đã cho phép UBND Bắc Ninh di dời di tích trong vùng dự án sân bay Gia Bình, với điều kiện phải bảo tồn tối đa giá trị, thực hiện công khai, minh bạch, tham vấn nhân dân. Câu hỏi đặt ra: chúng ta chỉ đang "hợp thức hóa" việc nhường đất cho đường sá, hay thực sự xây một khung pháp lý để hạ tầng giao thông và bảo tồn văn hóa cùng tồn tại?
Đình Đông Côi, đình Tam Sơn: di dời không thể chỉ là tháo dỡ và xây lại
Đình Đông Côi và đình Tam Sơn là hai di tích sẽ được tái định cư trong quá trình xây dựng tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình, sau khi các phương án giữ nguyên hiện trạng đều được đánh giá là không khả thi. Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã nhất trí cho phép áp dụng cơ chế tại Điều 2 Nghị quyết 256/2025/QH15 để di chuyển hai đình này, song đó mới chỉ là điểm khởi đầu. Kế hoạch của Bắc Ninh là lựa chọn khu đất mới vẫn gắn với cộng đồng cũ, rộng rãi hơn, giữ được cảnh quan văn hóa và không gian sinh hoạt tín ngưỡng của người dân. Đáng chú ý, đình cũ xây bằng bê tông sẽ được Nhà nước dựng lại bằng kết cấu gỗ truyền thống, nâng cấp hạ tầng phục vụ nhu cầu cộng đồng. Đây là bước đi tích cực, nhưng di dời di tích lịch sử không thể chỉ đo bằng độ đẹp của kiến trúc mới; nó phải được cân bằng với cảm nhận của dân làng về “quê hương” và sự liên tục của không gian tâm linh.
Điều kiện để di dời di tích không trở thành sự cắt rời ký ức cộng đồng
Điểm khiến nhiều người lo lắng là nguy cơ di dời di tích lịch sử biến thành một dạng "thay áo" bề mặt, mà bỏ qua phần hồn của không gian văn hóa. Theo cơ chế được đề xuất, UBND Bắc Ninh sẽ chủ trì, dùng ngân sách địa phương, phối hợp với các đơn vị có năng lực tu bổ, phục hồi di tích để thực hiện. Nhưng điều bản nghị quyết lẫn chính quyền phải bảo đảm không chỉ là kỹ thuật xây dựng. Người dân phải biết di tích sẽ được đặt ở đâu, phải tham gia vào quá trình xây dựng phương án bảo tồn, để "ở đâu có dân, ở đó có di tích" như yêu cầu đã được nhấn mạnh. Nghị quyết dự kiến có hiệu lực từ 20/9/2026, đồng bộ với thời điểm thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương. Khoảng thời gian từ nay đến đó cần được dùng cho đối thoại với cộng đồng, thay vì chỉ cho các cuộc họp kỹ thuật. Nếu không, tuyến đường đẹp nối sân bay Gia Bình với Hà Nội có thể sẽ phải chạy qua những khoảng trống ký ức không dễ gì lấp lại.
