Di dời di tích để mở đường sân bay: Quyết định không thể trung tính
Di dời di tích lịch sử – văn hóa để xây dựng hạ tầng giao thông là việc di chuyển toàn bộ hoặc một phần công trình, không gian gắn với ký ức cộng đồng, nhằm nhường chỗ cho các dự án đường sá, sân bay, khu đô thị, đồng thời cam kết bảo tồn tối đa giá trị vật chất và tinh thần của di sản tại vị trí mới. Sáng 24/8, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Nghị quyết cho phép di chuyển hai di tích Bắc Ninh – đình Đông Côi ở phường Thuận Thành và đình Tam Sơn ở xã Lương Tài – nằm trên tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Hà Nội, với 427/453 đại biểu có mặt tán thành. Đây không chỉ là một quyết định kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị – văn hóa về mô hình phát triển khu vực mà Việt Nam muốn theo đuổi.
Hạ tầng giao thông và tham vọng sân bay Gia Bình: Lý do “phải đi qua” di tích
Tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình với Thủ đô Hà Nội là dự án hạ tầng giao thông chiến lược, gắn trực tiếp với chủ trương đầu tư Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Quốc hội cho phép áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù tại Điều 2 Nghị quyết 256/2025/QH15 đối với việc di chuyển hai di tích này, tức đặt chúng trong cùng hệ logic ưu tiên với dự án sân bay. Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 20/9/2026, mở đường cho Chính phủ tổ chức triển khai và chịu trách nhiệm trước Quốc hội về toàn bộ quá trình thực hiện. Câu chuyện không còn là “có làm hay không”, mà là chấp nhận rằng phát triển khu vực quanh sân bay Gia Bình được đặt lên hàng đầu, còn di tích buộc phải thích nghi bằng cách… dịch chuyển.
Cam kết bảo tồn di sản: Giới hạn của những lời hứa trên giấy
Trong báo cáo giải trình, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa phát triển hạ tầng chiến lược và giữ gìn giá trị cốt lõi của di tích, cũng như đời sống văn hóa gắn với chúng. Theo bà, Chính phủ đã rà soát để chỉ di dời khi “thực sự cần thiết, không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ” và phải bảo tồn tối đa, phát huy giá trị di tích, công khai, minh bạch, có tham vấn người dân. Đây là câu nói đáng trích: “Chính phủ sẽ chịu trách nhiệm trước Quốc hội trong việc lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện Nghị quyết này, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa và yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội”. Vấn đề là, sự “hài hòa” này được đo bằng tiêu chí nào, và ai là người đánh giá ngoài các báo cáo hoàn thành dự án.
Trường hợp đền Tân Trăn và thông điệp thận trọng
Giữa xu thế ưu tiên hạ tầng, việc đền Tân Trăn (Tân Chân) chưa được đưa vào Nghị quyết lần này là một tín hiệu đáng chú ý. Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát kỹ lưỡng thực trạng đền và các vấn đề liên quan đến Luật Tín ngưỡng, tôn giáo và pháp luật về di sản văn hóa trước khi quyết định. Nghĩa là, không phải mọi di tích nằm trên đường quy hoạch đều lập tức bị “xếp hàng chờ di dời”. Sự chậm lại với đền Tân Trăn cho thấy nhà nước buộc phải cân nhắc sâu hơn với những không gian gắn với sinh hoạt tín ngưỡng sống động. Tuy vậy, nếu không có một quy trình tham vấn cộng đồng chặt chẽ, nguy cơ các quyết định tiếp theo vẫn bị nghiêng về phía phát triển kinh tế – xã hội sẽ rất lớn, nhất là khi sức ép tiến độ các dự án sân bay và doanh trại quân sự ngày càng tăng.
Một bài kiểm tra cho cả Đông Nam Á: Phát triển khu vực không thể chồng lên ký ức
Câu chuyện hai di tích Bắc Ninh bị di dời để kết nối sân bay Gia Bình không chỉ là chuyện của một tỉnh, mà là hình mẫu đang lặp lại ở nhiều nơi trong khu vực: hạ tầng lớn đi trước, di sản phải lùi lại. Ở đây, Quốc hội đã thiết lập một tiền lệ: khi phát triển khu vực gắn với sân bay, có thể dùng cơ chế đặc thù để điều chỉnh cả di tích. Tích cực mà nói, việc yêu cầu bảo đảm tính nguyên gốc, tính toàn vẹn và tránh làm mai một bản sắc, kiến trúc, tín ngưỡng, sinh kế cộng đồng là bước tiến về mặt diễn ngôn chính sách. Nhưng nếu không siết trách nhiệm của UBND địa phương trong hồ sơ khoa học, phạm vi, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn, những nguyên tắc này sẽ chỉ là khẩu hiệu. Cân bằng thật sự chỉ xuất hiện khi một dự án bị buộc phải thiết kế lại vì di tích, chứ không phải khi di tích luôn là bên phải dịch chuyển.
