Một quyết định biểu tượng cho bài toán phát triển và bảo tồn
Việc Bắc Ninh di dời hai ngôi đình cổ Đông Côi và Tam Sơn để xây dựng tuyến đường kết nối sân bay Gia Bình Bắc Ninh với Hà Nội là quyết định tiêu biểu cho mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển hạ tầng giao thông và yêu cầu bảo tồn di sản Việt Nam, phản ánh cách địa phương lựa chọn ưu tiên phát triển dài hạn trước sức ép sự kiện quốc tế và kỳ vọng tăng trưởng vùng. Sáng 24.8, với 85,40% đại biểu tán thành, Quốc hội thông qua nghị quyết cho phép di chuyển hai di tích lịch sử – văn hóa này để phục vụ dự án đường nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội. Nghị quyết chỉ áp dụng cho đình Đông Côi (phường Thuận Thành) và đình Tam Sơn (xã Lương Tài), có hiệu lực từ ngày 20.9. Cách thiết kế phạm vi hẹp cho thấy cơ quan lập pháp thừa nhận tính nhạy cảm của việc di dời di tích Bắc Ninh, nhưng lựa chọn vẫn nghiêng về thúc đẩy tiến độ hạ tầng.
Sân bay Gia Bình và tham vọng hạ tầng giao thông vùng Thủ đô
Đằng sau quyết định di dời di tích là một tham vọng hạ tầng lớn: hình thành trục kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội, bổ sung năng lực hạ tầng giao thông Hà Nội và vùng phụ cận. Theo UBND tỉnh, sân bay Gia Bình, tuyến đường kết nối và doanh trại Trung đoàn Không quân Công an nhân dân được xác định là các công trình quan trọng phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC 2027. Nghĩa là, ngoài bài toán phát triển kinh tế miền Bắc ở tầm dài hạn, dự án còn gánh áp lực tiến độ gắn với cam kết quốc tế. Một quotable đáng chú ý là: “Trong quá trình khảo sát và tính toán hướng tuyến, các cơ quan chức năng đã cân nhắc nhiều phương án khác nhau nhưng không thể tìm ra giải pháp khả thi để giữ nguyên trạng hai ngôi đình”. Khi phương án kỹ thuật được khẳng định như vậy, không gian thảo luận chuyển sang câu hỏi: phải di dời thì di dời thế nào để vẫn bảo tồn được giá trị di sản Việt Nam?
Di dời di tích Bắc Ninh: bảo tồn trên giấy hay bảo tồn trong đời sống?
Các báo cáo giải trình nhấn mạnh nguyên tắc chỉ di chuyển di tích khi “thực sự cần thiết, không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ” và phải “bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của di tích, bảo đảm công khai, minh bạch, có tham vấn ý kiến của người dân”. Chính phủ được yêu cầu bảo đảm tính nguyên gốc, toàn vẹn, không làm mai một hay biến dạng bản sắc văn hóa, lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng của từng di tích. Đối với đền Tân Trăn ở xã Lâm Thao, nhà chức trách thận trọng hơn, tiếp tục rà soát thực trạng và vấn đề pháp lý về tín ngưỡng, tôn giáo trước khi đưa ra quyết định. Những cam kết này nghe thuyết phục trên văn bản, nhưng câu hỏi thực chất vẫn là: di tích có còn “sống” trong đời sống cộng đồng sau di dời hay chỉ tồn tại như một cấu trúc kiến trúc được bảo quản tốt?
Không chỉ di tích: trường học và đời sống người dân cũng dịch chuyển
Để bàn giao mặt bằng cho dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, không chỉ có đình Đông Côi và đình Tam Sơn phải di chuyển, mà các trường học và cơ sở công cộng cũng vào cuộc. Tại xã Lương Tài, Trường Tiểu học Phú Hòa A được di dời về khu vực Trường Hàn Thuyên (cũ) và điểm Trường Tiểu học Phú Hòa B, nhằm vừa giải phóng mặt bằng, vừa bảo đảm học sinh bước vào năm học 2026–2027 với cơ sở vật chất ổn định. Hàng chục giáo viên, cán bộ và lực lượng quân sự, công an địa phương đã đội nắng, tạm gác việc riêng để khiêng tủ sách, bàn ghế, thiết bị dạy học và hỗ trợ người dân chuyển đồ đạc. Trong khi đó, khu vực quanh sân bay Gia Bình đã xuất hiện lượng lớn phương tiện xây dựng; nếu phải đi vòng, quãng đường đến trường có thể lên tới 13km, khiến việc bảo đảm an toàn và không gián đoạn việc học trở thành thách thức cụ thể chứ không chỉ là khẩu hiệu.
Kết luận: Cần một tiêu chuẩn mới cho các quyết định di dời di sản
Quyết định di dời di tích Bắc Ninh để mở đường tới sân bay Gia Bình cho thấy xu hướng ưu tiên phát triển hạ tầng giao thông và đáp ứng yêu cầu sự kiện quốc tế, nhưng cũng làm lộ rõ lỗ hổng trong cách chúng ta định nghĩa bảo tồn di sản Việt Nam. Việc Quốc hội khoanh nghị quyết trong phạm vi hai đình Đông Côi và Tam Sơn, không mở rộng bằng cơ chế hướng dẫn, là một tín hiệu tốt về kiểm soát tiền lệ, song chưa đủ để trấn an lo ngại rằng mỗi công trình hạ tầng lớn sẽ kéo theo thêm một cuộc di dời di sản. Nếu muốn vừa có sân bay Gia Bình Bắc Ninh vừa giữ được hồn Kinh Bắc, các quyết định tương lai cần đặt ra tiêu chuẩn cao hơn: minh bạch phương án, tham vấn cộng đồng ngay từ khâu quy hoạch, giám sát độc lập việc thực thi cam kết bảo tồn, và thừa nhận rằng có những giá trị văn hóa không thể đo bằng chiều rộng mặt cắt đường.
