Di dời di tích: quyết định ít ai muốn nhưng không thể né tránh
Di dời di tích là việc chuyển một công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng khỏi vị trí gốc sang địa điểm mới, trong khi vẫn phải bảo tồn tối đa kiến trúc, các yếu tố nguyên gốc và đời sống tinh thần gắn với cộng đồng xung quanh, nhằm giải quyết xung đột giữa bảo tồn di sản văn hóa và nhu cầu phát triển hạ tầng giao thông hiện đại. Trong trường hợp Bắc Ninh, câu chuyện không còn là giả thuyết mà đã trở thành một quyết định chính trị rõ ràng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thừa ủy quyền Chính phủ đã trình Quốc hội dự thảo nghị quyết về cơ chế, chính sách di chuyển di tích trong phạm vi tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Hà Nội và doanh trại Trung đoàn Không quân Công an nhân dân chiều 22/8/2026. Nói cách khác, di dời di tích đã được đặt vào tâm điểm của bài toán phát triển hạ tầng chiến lược.
Cơ chế đặc thù: cách Việt Nam tự viết luật cho tình huống chưa từng có
Điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện di dời di tích ở Bắc Ninh là Nhà nước buộc phải tạo ra một “cơ chế đặc thù”. Hệ thống pháp luật hiện hành và Công ước 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới của UNESCO không hề có quy định trực tiếp về di chuyển di tích. Văn bản quốc tế quan trọng là Hiến chương Venice 1964 cũng chỉ cho phép di chuyển di tích trong trường hợp “lợi ích quốc gia hoặc quốc tế ở mức tối thượng”. Việt Nam đang dùng chính khung này để biện minh cho dự án hạ tầng gắn với sân bay Gia Bình, một công trình được xác định phục vụ APEC 2027 và mang tính chất chính trị – ngoại giao ưu tiên hàng đầu. Việc Quốc hội cho phép UBND tỉnh Bắc Ninh được di chuyển di tích lịch sử – văn hóa trong quá trình bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình thông qua Nghị quyết 256/2025/QH15 cho thấy luật đang được “may đo” riêng cho bài toán di dời di tích.
Ba di tích, một tuyến đường và bài kiểm tra năng lực bảo tồn di sản
Trên thực tế, có ba di tích nằm trong phạm vi các dự án liên quan: đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), đình Tam Sơn (xã Lương Tài) và đình Đông Côi (phường Thuận Thành). Hai đình Đông Côi và Tam Sơn thuộc hạ tầng giao thông Bắc Ninh – tuyến đường nối sân bay Gia Bình với Hà Nội – đã được Quốc hội cho phép di dời sáng 24/8, với yêu cầu bảo tồn tối đa kiến trúc và giá trị văn hóa. Đền Tân Trăn đứng trong phạm vi dự án doanh trại Không quân Công an nhân dân nhưng tạm chưa được đưa vào nghị quyết do cần rà soát thêm các quy định về tín ngưỡng, tôn giáo. Không phải ngẫu nhiên mà Chính phủ nhấn mạnh cơ chế này chỉ áp dụng cho ba di tích kể trên, không mở rộng sang trường hợp khác. Dự án sân bay Gia Bình được quy hoạch theo tiêu chuẩn cấp 4F, hướng tới đạt chuẩn dịch vụ 5 sao, với công suất giai đoạn một là 30 triệu hành khách mỗi năm. Khi hạ tầng giao thông Bắc Ninh được “nâng cấp” để đón luồng khách khổng lồ, ba di tích trở thành thước đo khả năng bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh xây dựng hạ tầng chiến lược.
Từ nguyên tắc pháp lý tới đời sống cộng đồng: di sản không chỉ là gỗ và đá
Điểm tích cực trong cơ chế di dời lần này là yêu cầu rất rõ về bảo tồn di sản văn hóa gắn với cộng đồng. UBND tỉnh Bắc Ninh được giao trách nhiệm bảo tồn tối đa kiến trúc, các yếu tố nguyên gốc và giá trị lịch sử, văn hóa của từng ngôi đình; phương án di dời phải công khai, minh bạch và tham vấn ý kiến người dân. Quá trình di chuyển không được làm mai một, biến dạng hoặc xóa mất bản sắc, đặc trưng tín ngưỡng vốn có của di tích, đồng thời phải quan tâm sinh kế và đời sống văn hóa của cộng đồng liên quan. Một thông điệp đáng nhớ là quan điểm: “Ở đâu có dân, ở đó có di tích”, tức cộng đồng phải biết di tích sẽ về đâu và tham gia lập phương án bảo tồn, phục hồi tại điểm mới. Nếu các bên thực sự coi trọng tiếng nói dân cư, di dời di tích sẽ không chỉ là việc tháo dỡ và dựng lại, mà là tái thiết toàn bộ không gian ký ức, lễ hội, thực hành tín ngưỡng – điều vốn dễ bị bỏ quên khi tiến độ công trình được đặt lên hàng đầu.
Một mô hình thí điểm cho tương lai: chấp nhận xung đột để học cách dung hòa
Dự thảo nghị quyết về di dời di tích gắn với sân bay Gia Bình được Chính phủ xác định là cơ chế có thể áp dụng cho các dự án có tính chất tương tự, nhưng vẫn bị giới hạn chặt chẽ vào ba di tích cụ thể. Quốc hội dự kiến cho nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/9/2026, trùng thời điểm thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, cho thấy nỗ lực đồng bộ hóa quy hoạch đô thị, hạ tầng giao thông Bắc Ninh và bảo tồn di sản văn hóa. Ở tầm quốc gia, đây là một mô hình giải quyết xung đột giữa phát triển hạ tầng giao thông và bảo vệ di sản lịch sử: Nhà nước thừa nhận sự va chạm, chấp nhận phải di dời di tích, nhưng cố thiết lập vùng an toàn bằng các nguyên tắc bảo tồn tối đa, tham vấn cộng đồng và trách nhiệm rõ ràng của địa phương. Câu hỏi còn lại nằm ở khâu thực thi: liệu những cam kết trên giấy có được chuyển thành các bản thiết kế chi tiết, phương án thi công cẩn trọng và các chương trình sinh hoạt văn hóa mới gắn với vị trí di tích sau di dời. Nếu Bắc Ninh làm được, di dời di tích không còn là vết cắt trong ký ức, mà trở thành ví dụ cho cách một địa phương vừa mở rộng sân bay, đường sá, vừa giữ lại linh hồn của đất.
