Đề xuất gây sốc: tài sản Nga bị phong tỏa thành con bài hòa bình Ukraine
Đề xuất của Mỹ về việc giải tỏa một phần tài sản Nga bị phong tỏa tại châu Âu và đưa chúng vào một cơ chế tài chính do Washington giám sát, nhằm thúc đẩy đàm phán hòa bình Ukraine, là một bước ngoặt ngoại giao gây tranh cãi vì nó biến tài sản quốc gia thành đòn bẩy mặc cả địa chính trị, chứ không chỉ là công cụ trừng phạt kinh tế thông thường.
Theo thông tin được tiết lộ, trong các cuộc trao đổi tại Miami với đại diện Ukraine, Pháp, Đức, Anh, EU và NATO, Washington đã đề xuất đưa tài sản Nga bị phong tỏa tại châu Âu vào một thỏa thuận hòa bình Ukraine toàn diện, bao gồm phương án chuyển một phần số này vào cơ chế tài chính chuyên biệt do Mỹ giám sát. Mục tiêu được nêu ra là khơi thông bế tắc trong các cuộc đàm phán hòa bình giữa Nga và Ukraine, vốn đã đình trệ lâu nay. Về bề mặt, đây là nỗ lực tìm lối ra cho chiến tranh; nhưng về bản chất, nó cho thấy Mỹ muốn nắm tay trên đối với cả tài sản Nga lẫn tiến trình hòa bình Ukraine.
Vì sao châu Âu và Ukraine phản đối: nỗi sợ mất quyền kiểm soát và uy tín tài chính
Phản ứng đầu tiên của nhiều nước EU là lạnh lùng: họ không muốn biến mình thành “kho tài sản” để Mỹ tùy ý sử dụng trong chiến lược địa chính trị của Washington. Đề xuất của Mỹ bị đánh giá là vừa bất ngờ, vừa xâm phạm trực tiếp đến quyền tự chủ của châu Âu trong việc xử lý tài sản Nga bị phong tỏa. Thủ tướng Đức Friedrich Merz công khai bác bỏ mọi thỏa hiệp, khẳng định tài sản Nga phải tiếp tục bị phong tỏa tại châu Âu và EU sẽ tự quyết định phương án xử lý.
Đằng sau phản đối của EU là nỗi lo dài hạn: nếu tài sản Nga bị sử dụng như con bài mặc cả mà không có sự đồng ý của Moskva, uy tín tài chính và pháp lý của khối có thể bị tổn hại nghiêm trọng, kéo theo nguy cơ kiện tụng từ phía Nga. EU trước đó chỉ dám thống nhất dùng phần lợi nhuận phát sinh từ tài sản Nga bị phong tỏa để hỗ trợ Ukraine, chứ không chạm vào phần gốc. Ukraine cũng không mặn mà với việc để Washington kiểm soát cơ chế tài chính này, bởi điều đó đồng nghĩa Kiev phải chấp nhận thêm một tầng giám sát và ràng buộc mới trong quá trình tái thiết và chống tham nhũng.
Tính toán của Washington: hòa bình Ukraine hay đòn bẩy đàm phán Nga – Mỹ?
Mỹ quảng bá đề xuất như một cách “mở khóa” nguồn lực cho tái thiết Ukraine, kèm theo các điều kiện giám sát tài chính chặt chẽ và phối hợp với Ngân hàng Thế giới để xử lý tham nhũng. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, tài sản Nga bị phong tỏa đang được Washington biến thành công cụ trong đàm phán Nga – Mỹ, chứ không chỉ là phần thưởng cho hòa bình Ukraine. Ý tưởng chuyển tài sản vào một cơ chế do Mỹ giám sát đặt Washington vào vị trí trung tâm của mọi dòng tiền hậu xung đột.
Một số phân tích còn đi xa hơn, cho rằng Mỹ có thể dùng việc giải tỏa tài sản Nga để đổi lấy cổ phần trong ngành năng lượng Nga, qua đó nắm ảnh hưởng lâu dài lên quan hệ Nga – EU thời hậu chiến và cả dòng chảy năng lượng sang châu Âu. Theo các kịch bản này, tài sản Nga bị phong tỏa trở thành “chip” trong một ván cờ lớn, nơi Washington có thể dùng đe dọa thuế quan hoặc điều chỉnh hiện diện quân sự ở châu Âu để buộc EU giải phóng số tài sản mà pháp lý có thể coi là thuộc về Mỹ. Hòa bình Ukraine vì thế bị gắn chặt với một chiến lược địa chính trị rộng hơn của Mỹ.
Phản ứng của Nga: từ tố cáo “trộm cắp” đến chuẩn bị đấu pháp lý
Moskva không ngạc nhiên trước việc tài sản của mình bị biến thành con bài mặc cả, nhưng cách Nga phản ứng cho thấy họ muốn biến tranh chấp này thành cuộc chiến pháp lý và chính trị dài hơi với phương Tây. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov tuyên bố Nga sẽ nỗ lực thu hồi những tài sản mà họ coi là bị chiếm đoạt, thông qua các biện pháp pháp lý, tố tụng và truy cứu trách nhiệm những người liên quan. Nga từ lâu đã lên án việc phong tỏa tài sản là hành vi “trộm cắp” trắng trợn.
Điều đáng chú ý là, dù chưa có thông tin chi tiết về sáng kiến của Mỹ, Nga hiểu rằng nếu chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào liên quan đến tài sản bị phong tỏa, họ sẽ phải gắn mình vào một khuôn khổ do Washington và EU thiết kế. Trong bối cảnh đó, Moskva có động lực dùng mọi công cụ – từ tòa án quốc tế đến sức ép kinh tế – để ngăn phương Tây tạo tiền lệ dùng tài sản quốc gia như một loại “bảo chứng chính trị”. Đây không chỉ là câu chuyện của Nga; nhiều nước ngoài phương Tây cũng đang theo dõi sát sao, vì ngày mai người bị đặt vào vị trí của Moskva có thể là họ.
Kết luận: tài sản bị phong tỏa không thể thay thế một chiến lược hòa bình thực chất
Đề xuất giải tỏa tài sản Nga bị phong tỏa để thúc đẩy hòa bình Ukraine cho thấy một nghịch lý: càng phụ thuộc vào các gói thỏa thuận tài chính phức tạp, các bên càng tránh đối diện với câu hỏi cốt lõi về an ninh, lãnh thổ và trật tự khu vực. Hòa bình bền vững không thể được mua bằng việc đổi chác tài sản, nhất là khi các bên liên quan – từ EU đến Nga – đều lo sợ tiền lệ pháp lý và tổn thất uy tín.
Tài sản Nga bị phong tỏa đã trở thành tâm điểm của một chiến lược địa chính trị nhiều tầng, nơi Mỹ muốn giữ vai trò nhạc trưởng, EU cố bảo vệ không gian tự chủ, còn Nga tìm cách phá vỡ luật chơi mà họ cho là bất công. Nếu không có một khuôn khổ đàm phán rõ ràng giữa Nga, Ukraine và các cường quốc – trong đó tài sản chỉ là phần phụ, không phải trung tâm – thì mọi sáng kiến tài chính, dù tinh vi đến đâu, cũng chỉ kéo dài cuộc mặc cả, chứ không mang lại hòa bình Ukraine theo nghĩa thực chất.
