Đề xuất gây tranh cãi: tài sản Nga bị phong tỏa thành con bài hòa đàm
Đề xuất của Mỹ về việc giải tỏa một phần tài sản Nga bị phong tỏa và đưa vào cơ chế tài chính do Washington giám sát để thúc đẩy hòa đàm Ukraine là một sáng kiến ngoại giao – tài chính gây tranh cãi, phản ánh tham vọng định hình trật tự tài chính quốc tế mới đồng thời làm lộ rõ những rạn nứt chiến lược giữa Mỹ và châu Âu trong cách tiếp cận đàm phán hòa bình với Moskva. Mới đây, trong các cuộc thảo luận tại Miami với sự tham gia của đại diện Ukraine, Pháp, Đức, Anh, EU và NATO, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã chính thức nêu đề xuất này. Theo các nguồn tin, Washington muốn chuyển một phần tài sản Nga bị đóng băng vào một tổ chức tài chính chuyên biệt mới do Mỹ giám sát, với mục tiêu tạo thêm động lực khôi phục các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột Nga – Ukraine. Về bản chất, đây là nỗ lực biến tài sản Nga bị phong tỏa thành đòn bẩy kinh tế cho đàm phán hòa bình, nhưng lại đặt ra câu hỏi lớn về chủ quyền tài chính của châu Âu và mức độ chi phối của chính sách Mỹ đối với toàn bộ cuộc chiến.
Vì sao Mỹ muốn mở khóa tài sản Nga ngay lúc này?
Động thái của Washington không xuất hiện trong khoảng trống chính trị. Xung đột Nga – Ukraine kéo dài từ năm 2022, chiến trường bế tắc, còn hòa đàm Ukraine gần như đóng băng. Trong bối cảnh đó, Mỹ tìm cách dùng công cụ tài chính để tạo “cú hích” cho đàm phán hòa bình, thay vì chỉ dựa vào trừng phạt và hỗ trợ quân sự. Song song, Washington đang điều chỉnh quan hệ với Moskva trong lĩnh vực năng lượng: Tổng thống Donald Trump tuyên bố đã đạt thỏa thuận với Tổng thống Vladimir Putin về việc cho phép Nga xuất khẩu thêm dầu diesel nhằm giảm áp lực lên thị trường Mỹ và toàn cầu. Việc đề xuất cơ chế tài chính mới vì thế không chỉ là câu chuyện hòa đàm Ukraine, mà còn là một mắt xích trong chiến lược rộng hơn: vừa giảm căng thẳng trên thị trường năng lượng, vừa giữ quyền chủ động trong thiết kế các quy tắc tài chính quốc tế xoay quanh tài sản Nga bị phong tỏa. Nói cách khác, Mỹ muốn biến khối tài sản này thành công cụ linh hoạt phục vụ chính sách Mỹ, chứ không chỉ là biểu tượng trừng phạt.
Châu Âu phản đối: nỗi lo chủ quyền tài chính và tiền lệ nguy hiểm
Nếu Washington xem cơ chế mới là đòn bẩy ngoại giao, thì châu Âu lại nhìn thấy một nguy cơ mất kiểm soát. Phần lớn tài sản Nga bị phong tỏa hiện nằm tại các tổ chức tài chính ở EU, nhiều trong số đó được lưu giữ tại Euroclear ở Brussels. Điều đó đồng nghĩa mọi thay đổi lớn đều tác động trực tiếp đến hệ thống tài chính châu Âu và người nộp thuế. Không ngạc nhiên khi các đại diện châu Âu đã bác bỏ kế hoạch của Mỹ, khẳng định không muốn từ bỏ quyền kiểm soát tài sản Nga bị phong tỏa. Thủ tướng Đức Friedrich Merz công khai tuyên bố tài sản Nga cần tiếp tục được giữ nguyên trạng tại châu Âu và EU sẽ tự quyết định phương án xử lý. Đằng sau lập trường cứng rắn đó là nỗi lo tiền lệ pháp lý: nếu phương Tây có thể tùy ý chuyển tài sản nhà nước của một quốc gia sang cơ chế do Mỹ giám sát, niềm tin vào hệ thống tài chính châu Âu sẽ bị xói mòn. Bỉ thậm chí phản đối mạnh mẽ việc tịch thu tài sản gốc vì lo ngại Euroclear và người nộp thuế có thể phải gánh các khoản bồi thường pháp lý lớn nếu sử dụng tài sản Nga mà không có sự đồng ý của Moskva.
Đòn bẩy đàm phán hay con dao hai lưỡi với hòa đàm Ukraine?
Từ góc nhìn chiến lược, tài sản Nga bị phong tỏa là một trong những công cụ gây sức ép quan trọng nhất mà Ukraine và các đồng minh châu Âu đang nắm giữ, đặc biệt khi câu chuyện bồi thường thiệt hại chiến tranh và chi phí tái thiết vẫn bỏ ngỏ. EU vì thế chọn cách thận trọng: sử dụng khoản lợi nhuận phát sinh từ tài sản Nga bị phong tỏa để hỗ trợ Ukraine, đồng thời phối hợp với nhóm G7 thiết lập cơ chế cho Kyiv vay tới 45 tỷ euro, với nguồn thu bất thường từ tài sản bị phong tỏa dùng để hoàn trả khoản vay. Cách tiếp cận này giữ nguyên tài sản gốc, duy trì sức ép với Moskva mà không phá vỡ khung pháp lý hiện tại. Trái lại, đề xuất giải tỏa một phần tài sản trước khi có thỏa thuận hòa bình có thể biến đòn bẩy thành con dao hai lưỡi: Moskva được hưởng nhượng bộ sớm, trong khi Kyiv mất đi một phần công cụ mặc cả. Không phải ngẫu nhiên mà tại các thủ đô châu Âu và ở Kyiv, đề xuất của Mỹ làm dấy lên nhiều câu hỏi về mục đích thực sự của Washington và cách nước này dùng sức ép kinh tế để thúc đẩy Nga chấm dứt chiến sự.
Căng thẳng Mỹ – EU và tương lai trật tự tài chính quốc tế
Phản ứng của Moskva càng khiến bức tranh phức tạp hơn. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov tuyên bố Nga chưa có thông tin về sáng kiến được cho là của Mỹ, nhưng khẳng định Moskva sẽ nỗ lực thu hồi những tài sản mà họ coi là bị chiếm đoạt, thông qua các biện pháp pháp lý và truy cứu trách nhiệm những người liên quan. Trong nhiều năm, cách xử lý tài sản Nga bị phong tỏa đã là chủ đề tranh luận giữa các nước phương Tây; đề xuất mới của Washington chỉ làm lộ rõ hơn sự chia rẽ. Về bề mặt, tất cả đều nói về đàm phán hòa bình và hòa đàm Ukraine, nhưng tầng sâu là cuộc đấu giành quyền định hình luật chơi tài chính quốc tế. Nếu Mỹ thành công áp đặt một cơ chế do Washington giám sát, vai trò của EU trong quản trị tài chính toàn cầu sẽ bị thu hẹp. Nếu EU giữ vững lập trường, chiến lược của Mỹ trong xung đột Ukraine sẽ buộc phải điều chỉnh. Kết cục của tranh cãi này vì thế không chỉ quyết định số phận khối tài sản Nga bị phong tỏa, mà còn là phép thử cho mức độ đoàn kết thực chất của phương Tây trong một cuộc chiến mà họ tuyên bố cùng đứng về một phía.
