Hơn một năm “trùm mền” máy PET/CT: Vấn đề không thể xem nhẹ
Tình trạng máy PET/CT thiếu hụt tại miền Nam là giai đoạn kéo dài hơn một năm, trong đó hầu hết hệ thống chụp PET/CT tại các bệnh viện lớn phải ngừng hoạt động vì không có chất phóng xạ đồng vị, buộc bệnh nhân ung thư phải di chuyển ra Hà Nội hoặc dùng các phương pháp chẩn đoán ung thư khác, gây ảnh hưởng rõ rệt đến quyền lợi, sức khỏe và chi phí điều trị của họ. Thực tế, từ tháng 6/2025, lò cyclotron sản xuất chất phóng xạ dùng cho máy PET/CT duy nhất ở miền Nam đặt tại một bệnh viện tuyến cuối đã ngừng hoạt động để xây mới, kéo theo việc tê liệt đồng loạt các hệ thống PET/CT tại nhiều bệnh viện, những cỗ máy hiện đại đành “trùm mền” trong khu kỹ thuật hình ảnh. Điều đó cho thấy hạ tầng chẩn đoán ung thư của khu vực phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một lò cyclotron Việt Nam, một rủi ro hệ thống đã được cảnh báo nhưng không được giải quyết sớm.
Lò cyclotron mới: Cần bước ngoặt chứ không chỉ là “vá lỗi”
Thông tin lò cyclotron mới tại một bệnh viện tuyến cuối đang trong giai đoạn nghiệm thu, dự kiến hoạt động cuối năm nay, rõ ràng là tia hy vọng nhưng không nên bị lạc quan hóa thành giải pháp trọn vẹn. Dự án này có giá trị thầu lên đến hàng trăm tỉ đồng và được thiết kế với công suất cao hơn nhiều lần lò cũ, ước tính có thể cung cấp cho trên 10 hệ thống chụp PET/CT. Đó là bước tiến quan trọng, song vẫn là câu chuyện “một mắt xích lớn” trong một chuỗi vốn quá mong manh. Trước đây, khu vực phía Nam chỉ có một đơn vị duy nhất sản xuất dược chất phóng xạ phục vụ PET/CT, các bệnh viện còn lại buộc phải mua lại nguồn này, trong đó từng có thời điểm một doanh nghiệp tư nhân sản xuất chất phóng xạ đồng vị phải đóng cửa vì vướng cơ chế. Khi phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, bất kỳ sự cố kỹ thuật hay điều chỉnh đầu tư nào đều lập tức biến thành khủng hoảng dịch vụ, và đó chính là bài học đau đớn từ giai đoạn vừa qua.
Không chỉ là chuyện kỹ thuật: Quyền lợi bệnh nhân BHYT đang bị bào mòn
Điều đáng lo nhất trong câu chuyện máy PET/CT thiếu hụt không phải là sự “xấu hổ” về công nghệ, mà là quyền lợi người bệnh – đặc biệt nhóm đang điều trị ung thư bằng bảo hiểm y tế – bị bào mòn theo từng tháng chờ đợi. Khi PET/CT được bảo hiểm y tế thanh toán nhưng cơ sở điều trị không thể cung cấp dịch vụ, bệnh nhân buộc phải hoặc chấp nhận chẩn đoán kém tối ưu, hoặc tự bỏ công, bỏ tiền đi xa để tiếp cận kỹ thuật mà lẽ ra họ đã được đảm bảo. Các bác sĩ khẳng định không phải mọi bệnh nhân đều cần chụp PET/CT, và CT, MRI vẫn có thể sử dụng để chẩn đoán ung thư với hiệu quả 80–90% trong nhiều trường hợp. Nhưng chính những ca cần đánh giá giai đoạn bệnh, mức độ di căn hay hiệu quả điều trị nhanh và tổng thể lại là những người chịu thiệt thòi lớn nhất khi PET/CT bị gián đoạn. Một hệ thống y tế đặt người bệnh làm trung tâm không thể chấp nhận khoảng trống dịch vụ quá dài cho kỹ thuật có ý nghĩa sống còn như vậy.
TP.HCM cần 3–4 lò cyclotron: Tư duy hệ thống để tránh lặp lại khủng hoảng
Theo cơ quan quản lý y tế địa phương, với dân số khoảng 16 triệu và nhu cầu chụp PET/CT trung bình 30–35 ca mỗi máy mỗi ngày tại một bệnh viện ung bướu lớn, TP.HCM cần được trang bị từ 3–4 hệ thống lò cyclotron để đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh. Việc chỉ có một lò cyclotron Việt Nam hoạt động (và hiện cũng đang gián đoạn) khiến tầm nhìn phát triển y học hạt nhân của thành phố trở nên quá mong manh và thiếu tính dự phòng. Công văn mới đây đề xuất đầu tư hệ thống cyclotron cùng máy gia tốc tuyến tính tại cơ sở 2 của một bệnh viện ung bướu, nơi đã có sẵn boongke và hạ tầng phù hợp, cho thấy điều kiện kỹ thuật và nhân lực để mở rộng mạng lưới đã sẵn sàng. Vấn đề còn lại là quyết tâm chính sách: nếu thành phố không sớm phân bổ nguồn lực để hình thành ít nhất vài “trụ cột” sản xuất chất phóng xạ đồng vị, những chiếc máy PET/CT hiện đại sẽ còn tiếp tục nằm phủ bạt mỗi khi một lò duy nhất gặp sự cố.
Kết luận: Lò cyclotron là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Việc lò cyclotron mới sắp đi vào hoạt động là một tin tốt, nhưng nếu hệ thống y tế miền Nam tiếp tục coi đó là “giải pháp cuối cùng” thì khủng hoảng PET/CT chỉ tạm lắng chứ không biến mất. Chẩn đoán ung thư hiện đại cần một mạng lưới sản xuất và cung ứng chất phóng xạ đồng vị ổn định, đa điểm và được bảo vệ bởi cơ chế pháp lý linh hoạt để cả khu vực công và tư cùng tham gia. Điều người bệnh ung thư có BHYT cần không chỉ là lời hứa máy hoạt động trở lại, mà là một cam kết dài hạn: không còn cảnh phải chạy hàng ngàn cây số để chụp một phim PET/CT, không còn những tháng ngày máy “trùm mền” vì thiếu thuốc đồng vị phóng xạ. Lò cyclotron mới phải trở thành bước khởi đầu của một chiến lược hạ tầng chẩn đoán ung thư bài bản, nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục xoay vòng trong chuỗi khủng hoảng quen thuộc mỗi khi một mắt xích duy nhất gặp trục trặc.
