Ngoại giao biển Đông Nam Á là gì và vì sao dự án ở Hà Nội đáng chú ý?
Ngoại giao biển Đông Nam Á là tổng thể những nỗ lực ngoại giao, pháp lý, kinh tế và an ninh giữa các nước trong khu vực nhằm quản trị không gian biển chung, xử lý tranh chấp, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững gắn với an ninh hàng hải ASEAN và các giá trị của luật pháp quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc Học viện Ngoại giao phối hợp với Quỹ Konrad Adenauer và Đại sứ quán Mỹ tại Hà Nội khởi động Dự án nghiên cứu “Gìn giữ những giá trị chung toàn cầu: Thúc đẩy ngoại giao biển tại Đông Nam Á” ngày 23/9 ở Hà Nội không phải là một sự kiện học thuật thuần túy mà là một động thái chiến lược. Dự án kéo dài một năm, gồm ba hợp phần đào tạo, tọa đàm, nghiên cứu và bốn nhóm hoạt động nhằm tăng cường hợp tác biển khu vực. Thay vì nói suông về “ổn định Đông Nam Á”, dự án buộc các bên phải xây cơ chế, mạng lưới và ý tưởng cụ thể cho an ninh và phát triển trên biển.
Tăng năng lực và kết nối: Ngoại giao biển không còn là cuộc chơi của giới học giả
Điểm đáng giá nhất của dự án này là chuyển ngoại giao biển Đông Nam Á từ diễn đàn nghị luận sang chương trình xây dựng năng lực có mục tiêu rõ ràng. Dự án tập trung nâng cao năng lực cho các học giả và chuyên gia Việt Nam cùng khu vực về kết nối biển, quản trị biển, phân tích biển, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu chung để đưa ra giải pháp hợp tác biển thực chất giữa các nước Đông Nam Á. Trong chuỗi sự kiện đầu tiên, gần 50 học viên từ các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp Việt Nam tham gia khóa đào tạo về kết nối biển, với phần trình bày của chuyên gia Ấn Độ, Hàn Quốc, Israel, Mỹ về cảng biển, vận tải, hạ tầng cáp ngầm và trí tuệ nhân tạo trong hàng hải, cùng các tác động đối với an ninh và phát triển bền vững. Đây là bằng chứng hiếm hoi cho thấy hợp tác biển khu vực được thiết kế để chạm đến người làm chính sách và doanh nghiệp, chứ không dừng ở thông cáo chung.
ASEAN trước bài toán an ninh hàng hải và vai trò trung tâm trên biển
Dự án được khởi động đúng thời điểm những thách thức về an ninh hàng hải ASEAN ngày càng chồng chất: từ tội phạm xuyên quốc gia đến đánh bắt cá bất hợp pháp trong vùng biển thuộc quyền tài phán các nước. Theo phát biểu của Đại sứ Mỹ tại Việt Nam được trích trong lễ khởi động, duy trì ổn định và bảo đảm an ninh trên biển là “yêu cầu then chốt” với khu vực. Đáng chú ý, bà khẳng định ASEAN giữ vai trò trung tâm và Mỹ mong muốn tăng cường đối tác với ASEAN và các nước thành viên. Đây là lời nhắc trên thực tế: nếu ASEAN không tự tổ chức được hợp tác biển khu vực thì khoảng trống sẽ được lấp bởi các cấu trúc an ninh khác. Dự án ngoại giao biển lần này vì thế là phép thử cụ thể cho năng lực điều phối, xây dựng chuẩn mực và gắn kết nội khối trên biển của ASEAN.
Gắn kết an ninh với phát triển: Sáng kiến kết nối hàng hải và câu chuyện kinh tế biển
Một điểm mạnh khác của dự án là không tách ngoại giao biển khỏi lợi ích kinh tế. Ngay trong chuỗi sự kiện đầu tiên, chủ đề “Kết nối biển ở Đông Nam Á: Cảng biển, Vận tải biển, Cáp ngầm và AI” cho thấy sáng kiến kết nối hàng hải Đông Nam Á được nhìn như công cụ song song cho an ninh và phát triển. Cảng biển, vận tải, logistics và cáp ngầm được mô tả là then chốt với thương mại, chuỗi cung ứng, an ninh dữ liệu và liên kết khu vực. Khi an ninh hàng hải ASEAN được đặt trong dòng chảy kinh tế số và hạ tầng dữ liệu, hợp tác biển khu vực không còn là lựa chọn mà là điều kiện sống còn. Nếu các nước Đông Nam Á không cùng nhau đặt chuẩn về hạ tầng cáp ngầm, sử dụng AI trong hàng hải hay thủ tục cảng, họ sẽ phải chấp nhận những chuẩn mực do bên ngoài áp đặt.
Việt Nam và tầm nhìn quốc gia biển mạnh: Từ Nghị quyết 20 đến hành động khu vực
Dự án ngoại giao biển lần này gắn chặt với định hướng trong Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng Việt Nam thành quốc gia biển mạnh, coi biển là không gian sinh tồn và phát triển đặc biệt quan trọng, đồng thời yêu cầu phát triển kinh tế biển bền vững, bảo vệ môi trường, tài nguyên, bảo đảm quốc phòng, an ninh và tăng cường hợp tác quốc tế. Giám đốc Học viện Ngoại giao Nguyễn Hùng Sơn nhấn mạnh nội dung dự án phù hợp với Nghị quyết 20 và là một phần cam kết của Việt Nam trong việc nâng cao năng lực quản trị biển, cùng đối tác bảo vệ Hiến chương Liên hợp quốc, UNCLOS 1982 và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Trong thời gian tới, các hoạt động nghiên cứu, đào tạo và đối thoại chính sách sẽ tiếp tục được triển khai, qua đó nâng cao năng lực biển của Việt Nam và khu vực, thúc đẩy hợp tác quốc tế phục vụ mục tiêu trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng. Nếu Việt Nam tận dụng được dự án như một nền tảng để kết nối lợi ích quốc gia với lợi ích chung của ASEAN trên biển, ngoại giao biển sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành trụ cột chiến lược trong chính sách đối ngoại và phát triển.
