Từ sức chống chịu đến năng lực kiến tạo
Tự cường ASEAN là năng lực của các nước thành viên cùng bảo đảm những nhu cầu thiết yếu, phối hợp hành động và chủ động định hình quan hệ với đối tác trước sức ép bên ngoài. Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 khép lại chiều 17-11 bằng lễ chuyển giao chức Chủ tịch ASEAN từ Philippines sang Singapore, sau một năm khu vực chịu tác động của cạnh tranh nước lớn, sức ép thuế quan và cú sốc năng lượng. Dấu ấn Việt Nam đáng chú ý không chỉ vì khả năng chống chịu, mà vì nỗ lực biến sự chống chịu thành năng lực chung. Các chuyên gia trong nước và quốc tế nhận định Việt Nam góp phần dẫn dắt nỗ lực tự cường, đồng thời củng cố vai trò trung tâm ASEAN. Đó là cách tiếp cận đáng theo đuổi: một khối muốn có tiếng nói trong biến động cần chứng minh rằng mình có thể cùng giải quyết vấn đề, chứ không chỉ đứng giữa các sức ép.
Giáo sư, tiến sĩ Vũ Minh Khương đánh giá Việt Nam là điểm sáng kinh tế của ASEAN trong một năm nhiều biến động; ông cũng ghi nhận cải cách trong nước và khả năng ứng phó với thách thức năng lượng, thuế quan. Sự ổn định của từng thành viên không tự động tạo ra sức mạnh tập thể, nhưng nó cung cấp nền tảng để đóng góp, chia sẻ và duy trì hợp tác. Vì vậy, giá trị của Việt Nam tại hội nghị không nên chỉ đo bằng phát biểu hay sự hiện diện. Quan trọng hơn là những sáng kiến có thể nối năng lực trong nước với nhu cầu của cả khu vực.

Kết nối cơ chế, chuyển cạnh tranh thành đóng góp
Một dấu ấn cụ thể tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 là việc Thủ tướng Lê Minh Hưng đồng chủ trì Hội nghị Cấp cao Mekong – Nhật Bản lần thứ 13, nối lại sau sáu năm gián đoạn. Việt Nam cũng đề xuất gắn kết ASEAN+3 với các khuôn khổ hợp tác giữa ASEAN và từng đối tác, cùng hợp tác ba bên Trung Quốc – Nhật Bản – Hàn Quốc. Theo tiến sĩ Nguyễn Tăng Nghị, cách kết nối này có thể đan các cơ chế vốn chồng chéo thành mạng lưới do ASEAN điều phối, qua đó hướng cạnh tranh giữa các nước lớn vào việc đóng góp cho khu vực. Đây là đóng góp đáng kể vì vai trò trung tâm không thể chỉ dựa vào việc tổ chức các cuộc gặp. ASEAN cần làm cho những diễn đàn ấy bổ trợ lẫn nhau, tạo ra đối thoại có cấu trúc và giúp các nước thành viên giữ được quyền chủ động.
Việt Nam còn đưa cam kết về an ninh lương thực tiến gần hơn tới cơ chế hợp tác: đề xuất mở rộng quỹ dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3 được đặt bên cạnh sự tham gia vào Lưới điện ASEAN. Hai lĩnh vực này cho thấy tự cường không phải khái niệm ngoại giao trừu tượng. Khi khu vực có cách phối hợp về nguồn cung thiết yếu và năng lượng, các thành viên có thêm cơ sở để hành động cùng nhau trước khủng hoảng. Cách tiếp cận ấy cũng tạo dựng lòng tin: đóng góp cụ thể có sức thuyết phục hơn tuyên bố chung. Việt Nam có thể củng cố vị thế trong ASEAN bằng việc duy trì những sáng kiến phục vụ lợi ích chung, thay vì chỉ tìm kiếm sự công nhận cho vai trò của mình.
Tự cường là nền móng của vai trò trung tâm
Đề xuất chuyển từ “giữ vai trò trung tâm” sang “kiến tạo vai trò trung tâm” nêu đúng điểm mấu chốt: vị trí ngoại giao chỉ có ý nghĩa khi được nâng đỡ bởi năng lực hành động. Tiến sĩ Nghị nhấn mạnh nền móng của quá trình đó là tự cường nội khối. Nói cách khác, vai trò trung tâm ASEAN và tự cường ASEAN không phải hai mục tiêu tách biệt. Khối càng phối hợp hiệu quả, càng có khả năng định hướng nghị trình với đối tác; ngược lại, nếu thiếu năng lực chung, vị trí trung tâm dễ chỉ còn là danh xưng. ASEAN vì thế cần chủ động nêu nhu cầu hợp tác, đặt ra nguyên tắc và duy trì cân bằng, thay vì chỉ tiếp nhận các sáng kiến được thiết kế từ bên ngoài.
Chuyên gia an ninh Collins Chong Yew Keat nhận định chính sách trung lập, không liên kết và cân bằng quan hệ đem lại linh hoạt ngoại giao, nhưng tự thân chưa bảo đảm tự chủ chiến lược ASEAN; tự chủ còn đòi hỏi khả năng độc lập đánh giá và hành động. Điều đó đặt ra bước tiếp theo có tính thực tiễn: xây dựng tiêu chuẩn chung, hạ tầng dùng chung, mức dự trữ tối thiểu và quy trình phối hợp thống nhất, thay vì lập một cơ quan quyền lực đứng trên các nước thành viên. ASEAN có thể tham khảo kinh nghiệm châu Âu mà không sao chép nguyên khuôn mẫu. Việt Nam, với vai trò kết nối và các đề xuất về lương thực, năng lượng, có thể góp phần nâng cao năng lực hành động chung. Kết luận cần rõ ràng: ASEAN chỉ giữ được vị trí trung tâm khi đủ tự cường để tự kiến tạo vị trí ấy.






