Ngoại giao biển Đông Nam Á: Từ dự án nghiên cứu đến tham vọng quản trị mới
Ngoại giao biển Đông Nam Á là nỗ lực phối hợp của các quốc gia trong khu vực nhằm xây dựng cơ chế quản trị, hợp tác và giải quyết thách thức trên không gian biển chung, thông qua nghiên cứu, đối thoại chính sách, nâng cao năng lực và kết nối các chủ thể ven biển để hướng tới một cấu trúc an ninh, phát triển và kết nối hàng hải khu vực ổn định, hòa bình và hiệu quả hơn. Sáng 23/9 tại Hà Nội, dự án nghiên cứu “Gìn giữ những giá trị chung toàn cầu: Thúc đẩy ngoại giao biển tại Đông Nam Á” chính thức được khởi động, đánh dấu một bước thử nghiệm cụ thể cho tham vọng đó. Điều đáng chú ý không chỉ là một dự án mới, mà là cách nó đặt câu hỏi: liệu khu vực có thể tự xây dựng một nền quản trị biển công bằng, dựa trên tri thức và hợp tác, thay vì phản ứng bị động trước cạnh tranh chiến lược?
Cấu trúc dự án: Đầu tư cho năng lực học thuật để thay đổi chính sách
Điểm khác biệt của dự án ngoại giao biển Đông Nam Á lần này nằm ở lựa chọn đi từ hạ tầng tri thức: xây dựng năng lực cho học giả và chuyên gia trước khi nói tới cơ chế cứng. Dự án do Học viện Ngoại giao Việt Nam phối hợp với Quỹ Konrad Adenauer (Đức), dưới sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ thông qua Đại sứ quán Mỹ tại Hà Nội, được thiết kế với ba hợp phần đào tạo, tọa đàm, nghiên cứu và bốn nhóm hoạt động trong vòng một năm. Theo mô tả, dự án tập trung vào kết nối biển, quản trị biển và phân tích biển, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu chung để đề xuất giải pháp tăng cường hợp tác biển thực chất giữa các nước Đông Nam Á. Đây là một lựa chọn mang tính chính trị: thay vì chỉ lặp lại khẩu hiệu về an ninh hàng hải ASEAN, các bên đặt cược vào năng lực con người và tri thức, vốn lâu nay bị xem nhẹ trong hoạch định chính sách biển.
Kết nối hàng hải khu vực: Hạ tầng cứng là vấn đề chính trị, không chỉ kỹ thuật
Chuỗi sự kiện đầu tiên của dự án chọn chủ đề “Kết nối biển ở Đông Nam Á: Cảng biển, Vận tải biển, Cáp ngầm và AI” – một lựa chọn thể hiện rõ tư duy coi hạ tầng hàng hải là không gian chính trị. Trong bối cảnh cảng biển, vận tải biển, logistics và cáp ngầm biển ngày càng giữ vai trò then chốt với thương mại, chuỗi cung ứng, an ninh dữ liệu và liên kết khu vực, việc đặt kết nối hàng hải khu vực vào trung tâm nghiên cứu cho thấy sự tỉnh táo: ai kiểm soát hạ tầng, người đó định hình luật chơi. Theo mô tả dự án, một phần trọng tâm là đề xuất sáng kiến tăng cường kết nối thông qua cảng biển, vận tải, hạ tầng trọng yếu và quy trình liên quan. Nếu giới học giả và chuyên gia bắt đầu đối thoại sâu về các mắt xích này, câu chuyện ngoại giao biển Đông Nam Á sẽ ít mang tính biểu tượng, nhiều hơn tính thực dụng.
Việt Nam và tham vọng quốc gia biển mạnh: Từ nghị quyết tới hành động
Việc Việt Nam tham gia và đồng chủ trì dự án không phải ngẫu nhiên, mà nằm trong lộ trình hiện thực hóa định hướng trở thành quốc gia biển mạnh theo Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2026. Nghị quyết coi biển là không gian sinh tồn và phát triển đặc biệt quan trọng, nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế biển bền vững, bảo vệ môi trường và tài nguyên, bảo đảm quốc phòng, an ninh, tăng cường đối ngoại và hợp tác quốc tế. Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn khẳng định, việc tham gia dự án là một phần của cam kết lớn hơn nhằm nâng cao năng lực quản trị biển, đồng thời cùng các đối tác bảo vệ Hiến chương Liên hợp quốc, UNCLOS 1982 và nguyên tắc giải quyết tranh chấp hòa bình, kiềm chế, không sử dụng vũ lực. Đây là tuyên bố chính trị rõ ràng: Việt Nam muốn định vị mình không chỉ là đối tượng tranh chấp, mà là chủ thể định hình luật chơi trên biển bằng tri thức và chuẩn mực.
ASEAN, an ninh hàng hải và câu hỏi về hiệu quả thực chất
Trong phát biểu tại lễ khởi động, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Jennifer Wicks nhấn mạnh rằng duy trì ổn định và đảm bảo an ninh hàng hải là yêu cầu then chốt, khi các nước trong khu vực đối mặt nhiều thách thức trong quản lý và kiểm soát vùng biển, từ tội phạm xuyên quốc gia tới đánh bắt bất hợp pháp. Bà đồng thời khẳng định trong bối cảnh đó, ASEAN sẽ đóng vai trò trung tâm. Vấn đề là: vai trò trung tâm của ASEAN trong an ninh hàng hải khu vực chỉ có ý nghĩa nếu được hỗ trợ bằng năng lực quản trị biển công bằng và bằng chứng nghiên cứu thuyết phục. Chương trình khai giảng lần này có gần 50 học viên từ các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, tham gia trao đổi kinh nghiệm, thảo luận các vấn đề thực tiễn của Việt Nam và khu vực. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng câu hỏi còn lại là liệu mạng lưới chuyên gia, đối thoại chính sách và nghiên cứu sẽ được lồng ghép như thế nào vào các cơ chế ASEAN vốn thường bị phê bình là chậm và nặng tính thỏa hiệp.
