BBNJ: phép thử cho một nền quản trị biển công bằng ở Đông Nam Á
Hiệp định BBNJ là khuôn khổ toàn cầu mới nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển ở các vùng nằm ngoài quyền tài phán quốc gia, đồng thời thúc đẩy quản trị biển công bằng, hiệu quả thông qua hợp tác quốc tế, khoa học và công nghệ giữa các quốc gia ven biển và cộng đồng quốc tế rộng lớn.
Đối thoại Biển lần thứ 15 tại Hà Nội là minh chứng rõ nhất cho cách Đông Nam Á đang tiếp cận phép thử này. Với chủ đề "Từ thỏa thuận đến hành động: Triển khai Hiệp định BBNJ vì quản trị biển công bằng, hiệu quả", sự kiện không dừng ở việc nhắc lại cam kết mà đặt thẳng câu hỏi: làm sao biến BBNJ thành luật, cơ chế và hành động cụ thể ở cấp quốc gia, khu vực và quốc tế. Đây là bước chuyển quan trọng: từ chỗ xem biển khơi là khoảng không xa xôi, các nước trong khu vực bắt đầu coi đó là không gian lợi ích và trách nhiệm chung.
Điểm đáng chú ý là khung chính sách trong nước của Việt Nam đang đồng pha với xu thế này. Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương xác định mục tiêu xây dựng Việt Nam thành quốc gia biển mạnh, với yêu cầu xây dựng nền quản trị biển hiện đại, phát triển khoa học, công nghệ biển và bảo đảm môi trường biển bền vững. Khi một văn kiện quốc tế như Hiệp định BBNJ gặp một nghị quyết trong nước có cùng định hướng, cửa sổ cơ hội cho cải cách thể chế biển được mở rộng. Câu hỏi không còn là có làm hay không, mà là làm thế nào và với ai.
Đối thoại biển khu vực: từ diễn đàn trao đổi đến nền tảng hành động chung
Đối thoại Biển đã được xây dựng như một sáng kiến ngoại giao biển Đông Nam Á do Học viện Ngoại giao khởi xướng, nhằm thúc đẩy trao đổi về pháp lý, chính sách và khoa học biển hướng tới quản trị biển và đại dương bền vững. Sau 15 lần tổ chức, diễn đàn này không còn là hội thảo thuần túy, mà đang trở thành “nền tảng hạ tầng mềm” kết nối nhà hoạch định chính sách, chuyên gia pháp lý, nhà khoa học và đối tác quốc tế trong khu vực.
Điểm mạnh của đối thoại biển khu vực nằm ở chỗ nó cho phép các nước ASEAN thử nghiệm ý tưởng quản trị biển công bằng trước khi bước vào những đàm phán cứng ở cấp toàn cầu. Phiên thảo luận về triển khai hợp tác quốc tế trong khuôn khổ BBNJ tập trung cụ thể vào tài nguyên gen biển, các công cụ quản lý theo khu vực – bao gồm khu vực bảo tồn biển, đánh giá tác động môi trường và nghiên cứu khoa học biển. Nói cách khác, đây là phòng thí nghiệm chính sách nơi các chuẩn mực mới được mổ xẻ bằng kinh nghiệm khu vực, thay vì bị áp đặt từ bên ngoài.
Cũng tại Đối thoại Biển lần thứ 15, đối tác Australia thể hiện rõ cách họ muốn đồng hành với khu vực. Đại sứ Australia tại Việt Nam nhấn mạnh rằng một đại dương khỏe mạnh, an toàn và bền vững là yếu tố thiết yếu cho thịnh vượng và an ninh quốc gia, đồng thời cho biết Australia đã sẵn sàng phê chuẩn Hiệp định BBNJ và tham dự Phiên họp các thành viên vào tháng 01/2027 với tư cách quốc gia thành viên. Đây là bước đi vừa mang tính cam kết, vừa là thông điệp: ngoại giao biển không thể tách rời sự hiện diện của các đối tác ngoài khu vực nhưng cùng lợi ích.
Ngoại giao biển Đông Nam Á: khi nghiên cứu trở thành công cụ quyền lực mềm
Nếu Đối thoại Biển cho thấy mặt chính trị – ngoại giao của quản trị biển, thì Dự án nghiên cứu “Gìn giữ những giá trị chung toàn cầu: Thúc đẩy ngoại giao biển tại Đông Nam Á” bổ sung một mảnh ghép khác: năng lực tri thức. Dự án do Học viện Ngoại giao phối hợp với Quỹ KAS Việt Nam thực hiện với sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ thông qua Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội, tập trung vào ba hợp phần đào tạo, tọa đàm và nghiên cứu với bốn nhóm hoạt động diễn ra trong vòng một năm.
Mục tiêu chính là tăng cường hợp tác biển tại Đông Nam Á, hướng tới một không gian biển hòa bình, ổn định và hợp tác, thông qua xây dựng năng lực cho các học giả, chuyên gia Việt Nam và khu vực về kết nối biển, quản trị biển và phân tích biển. Đây không phải chi tiết mang tính quy trình; nó là lựa chọn chiến lược. Khi năng lực phân tích và nghiên cứu được nâng lên, các nước ASEAN có vị thế tốt hơn để định hình nội dung triển khai Hiệp định BBNJ, thay vì ở thế bị động tiếp thu.
Dự án đặt trọng tâm vào ba nhóm chủ đề: bảo vệ môi trường biển, nhận thức không gian biển và kết nối biển. Những ưu tiên này phản ánh đúng yêu cầu trong Nghị quyết số 20-NQ/TW về phát triển kinh tế biển bền vững, bảo vệ môi trường và tài nguyên biển, bảo đảm quốc phòng, an ninh, tăng cường đối ngoại và hợp tác quốc tế. Nói cách khác, ngoại giao biển Đông Nam Á ở đây không còn là khẩu hiệu; nó trở thành công cụ quyền lực mềm dựa trên tri thức, gắn chặt với lợi ích và nghị trình trong nước.
Liên kết ASEAN – đối tác phương Tây: cơ hội và giới hạn
Một điểm dễ bị bỏ qua nhưng lại quyết định tính bền vững của quản trị biển công bằng là cách các nước ASEAN cấu trúc quan hệ với đối tác phương Tây trong khuôn khổ đối thoại biển khu vực. Đối thoại Biển lần thứ 15 được tổ chức với sự phối hợp giữa Học viện Ngoại giao, Quỹ Hỗ trợ Nghiên cứu Biển Đông, Quỹ Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS) và Đại sứ quán Australia tại Việt Nam. Trong khi đó, dự án ngoại giao biển Đông Nam Á có sự tham gia của Quỹ KAS Việt Nam và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ. Bức tranh này cho thấy một mạng lưới hợp tác đa tầng, nơi ASEAN giữ vai trò chủ nhà, nhưng không phủ nhận giá trị hỗ trợ từ đối tác.
Tuy vậy, sự tham gia của các đối tác phương Tây không thể là lý do để các nước Đông Nam Á trì hoãn trách nhiệm của mình. Các chương trình như đào tạo, tọa đàm và nghiên cứu chung chỉ có ý nghĩa khi chúng góp phần hình thành mạng lưới chuyên gia, thúc đẩy đối thoại chính sách và đề xuất sáng kiến hợp tác phù hợp với nhu cầu thực tiễn của khu vực. Nếu không có cơ chế nội khối đủ mạnh, BBNJ rất dễ bị biến thành một tập hợp chuẩn mực đẹp đẽ nhưng xa lạ với ưu tiên phát triển của ASEAN.
Theo các tài liệu dự án, chương trình có sự tham dự của gần 50 học viên đến từ các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp Việt Nam đang công tác trong các lĩnh vực liên quan đến biển. Đây là con số khiêm tốn nhưng giàu ý nghĩa: nó gợi ý một hướng tiếp cận “từ dưới lên”, nơi mạng lưới chuyên gia và cán bộ chuyên trách được xây dựng song song với kênh ngoại giao chính thức. Câu hỏi đặt ra là ASEAN có dám nhân rộng mô hình này ở cấp khu vực, hay vẫn để khoảng trống cho các cường quốc lấp đầy bằng chương trình riêng của họ.
Từ diễn đàn đến thể chế: gợi ý cho bước tiếp theo của Đông Nam Á
Đối thoại Biển và Dự án ngoại giao biển Đông Nam Á có một điểm chung: cả hai đều được thiết kế như quá trình dài hơi chứ không phải sự kiện đơn lẻ. Ngay sau khóa tập huấn, một tọa đàm hẹp được tổ chức với nhóm nghiên cứu viên được đề cử, những người sẽ đồng hành cùng Dự án trong vòng một năm. Trong thời gian tới, Dự án tiếp tục triển khai các hoạt động nghiên cứu, đào tạo và đối thoại chính sách, qua đó góp phần nâng cao năng lực biển của Việt Nam và khu vực. Những bước đi này cho thấy một nhận thức đúng: triển khai BBNJ không phải cuộc chạy nước rút, mà là marathon thể chế.
Ở chiều quốc tế, Australia khẳng định sẽ tham dự Phiên họp các thành viên BBNJ vào tháng 01/2027 với tư cách quốc gia thành viên, đồng thời cam kết hỗ trợ các nước trong khu vực chuẩn bị thực thi Hiệp định, bao gồm chia sẻ kinh nghiệm về thiết lập và quản lý khu vực bảo tồn biển, đánh giá tác động môi trường và quản trị biển. Nếu ASEAN không kịp xây dựng lập trường và năng lực chung, cơ hội định hình các quy tắc vận hành mới trên biển có thể bị bỏ lỡ.
Kết luận hợp lý cho giai đoạn hiện nay là Đông Nam Á không thiếu diễn đàn, cũng không thiếu sự hỗ trợ từ đối tác; điều khu vực còn thiếu là quyết tâm biến đối thoại biển khu vực thành các thể chế và quy trình ràng buộc. Khi Hiệp định BBNJ đi vào thực thi, những nước nào đã chuẩn bị sẵn hệ sinh thái ngoại giao biển – từ nghị quyết trong nước, đối thoại biển khu vực đến mạng lưới chuyên gia – sẽ không chỉ thực hiện quản trị biển công bằng, mà còn có tiếng nói đáng kể trong việc định nghĩa tính công bằng đó.
