Từ khẩu hiệu thu hút nhân tài khoa học Việt đến mô hình cộng tác giải bài toán lớn
Cách các bài toán lớn của đất nước thu hút nhân tài khoa học Việt kiều trở về là một mô hình phát triển dựa trên việc công khai những thách thức chiến lược, thiết kế cơ chế hợp tác nghiên cứu quốc tế linh hoạt và trao quyền tự chủ thực chất cho nhà khoa học, qua đó biến trí tuệ Việt toàn cầu thành lực đẩy trực tiếp cho công nghệ, sản phẩm và năng lực nội sinh. Thay vì tiếp tục tư duy “thu hút chuyên gia về nước” bằng lương, nhà ở hay chức danh, một số nhà hoạch định chính sách đã bắt đầu nói thẳng: điều cần chảy về là tri thức, không phải hộ khẩu. Nghị quyết 23 đặt cộng đồng trí thức người Việt toàn cầu vào vị trí ngày càng quan trọng trong tiến trình phát triển, trong bối cảnh AI, bán dẫn và công nghệ chiến lược tăng tốc khiến yêu cầu đổi cách làm trở nên cấp thiết.
Đặt hàng bài toán lớn, không đặt hàng đề tài nhỏ
Nếu muốn nhân tài khoa học Việt gắn bó với các bài toán lớn Việt Nam, chúng ta phải dứt khoát chuyển từ đặt hàng đề tài sang đặt hàng bài toán. Một đề tài nhỏ, thời gian ngắn, mục tiêu an toàn là cách nhanh nhất để mất người giỏi trong thị trường khoa học cạnh tranh toàn cầu; ngược lại, một bài toán tầm quốc gia đi kèm quyền quyết định thực chất lại là thứ có sức hút mà tiền không mua được. Các gợi ý đã khá rõ: xây dựng “Ngân hàng bài toán quốc gia” với khoảng 20 bài toán lớn và 30 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược, công khai mục tiêu, ngân sách, tiêu chí nghiệm thu để chuyên gia ở bất kỳ đâu có thể đăng ký tham gia. Không có “chợ” bài toán thì không thể có giao dịch trí tuệ. Và quan trọng hơn, bài toán phải đủ lớn để xứng đáng với tham vọng của những người đang làm việc ở các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới.
Bài toán lớn Việt Nam như nam châm cho trí tuệ Việt toàn cầu
Điểm thú vị là Việt Nam không thiếu bài toán lớn, mà thiếu cách biến chúng thành nam châm cho nhân tài khoa học Việt. Từ góc nhìn của một trường đại học khoa học tự nhiên, có ít nhất năm nhóm bài toán lớn: biến đổi khí hậu và thiên tai; an ninh tài nguyên và môi trường; y sinh và sức khỏe cộng đồng; đa dạng sinh học và hệ sinh thái; năng lượng, vật liệu mới và công nghệ xanh. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi khoa học cơ bản liên ngành, từ địa chất, khí tượng, sinh thái đến sinh học, vật liệu, AI và khoa học dữ liệu. Khi các bài toán này được thiết kế thành chương trình nghiên cứu 5–10 năm với đích đến là sản phẩm chiến lược, có phân vai rõ ràng, chúng lập tức trở thành lời mời hợp tác nghiên cứu quốc tế hấp dẫn hơn bất kỳ gói ưu đãi đầu vào nào. Theo một nhận định đáng trích dẫn, "người giỏi cần 3 thứ: một bài toán xứng đáng, một môi trường không cản trở, và một sự tôn trọng thật lòng".
Tự chủ và quyền quyết định: điều giữ chân lãnh đạo nghiên cứu
Nhân tài khoa học Việt, đặc biệt là những người đang dẫn dắt nhóm nghiên cứu ở nước ngoài, không rời bỏ vị trí ổn định để đổi lấy một hệ thống nhiều tầng phê duyệt và ít quyền quyết định. Muốn thu hút chuyên gia về nước, hoặc ít nhất là đồng hành lâu dài, chính sách phải trao quyền tự chủ thật: chọn hướng nghiên cứu; tuyển và trả lương cho cộng sự; chi tiêu theo khoán đến sản phẩm cuối cùng; sở hữu và thương mại hóa kết quả. Nếu chỉ cạnh tranh bằng tiền, chúng ta không thể thắng các tập đoàn công nghệ hàng đầu; nhưng chúng ta có thể thắng ở cơ hội làm điều lớn lao cho chính đất nước mình và được ghi tên vào việc đó. Văn hóa đánh giá bằng phản biện độc lập, chấm dứt hành chính hóa nhà khoa học, tôn trọng quyền được tranh luận cũng là phần không thể thiếu trong việc giữ chân lãnh đạo nghiên cứu tài năng.
Từ hợp tác xuyên biên giới đến tác động thực trên đời sống người dân
Kỷ nguyên số cho phép thay đổi giả định cũ rằng muốn cống hiến thì phải hồi hương: trong AI, bán dẫn hay lượng tử, giá trị lớn nhất nằm ở ý tưởng, thuật toán, thiết kế và mạng lưới quan hệ, những thứ có thể chuyển giao xuyên biên giới. Mô hình “phòng thí nghiệm song sinh”, với một nhóm trong nước, một nhóm ở nước ngoài cùng một đề bài, cùng hệ dữ liệu, họp trực tuyến hằng tuần và luân phiên trao đổi trực tiếp 4–8 tuần mỗi năm, là cách đưa tri thức về mà không ai phải từ bỏ sự nghiệp hiện tại. Khi hợp tác nghiên cứu quốc tế như vậy bám vào bài toán lớn Việt Nam, tác động lên đời sống người dân không còn là lời hứa xa vời: nghiên cứu trầm tích Holocen đã được dùng để xây dựng bản đồ dự báo ngập lụt ở Tam Giang – Cầu Hai và đầm Thị Nại; nghiên cứu cơ chế trượt đất kết hợp viễn thám, AI và cơ học đất không bão hòa đã tạo ra bộ công cụ cảnh báo sớm trước 48 giờ cho vùng núi. Đó là minh chứng rằng khi bài toán đủ lớn, nhân tài khoa học Việt – dù ở đâu – có thể tạo ra thay đổi rất cụ thể.
