Tái cấu trúc chương trình khoa học: bước ngoặt nối nghiên cứu với thị trường
Tái cấu trúc chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia là việc rà soát, tổ chức lại toàn bộ hệ thống chương trình hiện có thành một cấu trúc thống nhất gồm 6 nhóm, với mục tiêu tăng liên thông từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng và thương mại hóa, đồng thời hạn chế trùng lặp, dàn trải và tối ưu hóa sử dụng nguồn lực khoa học quốc gia. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký Quyết định số 1951/QĐ-TTg ngày 08/10/2026 phê duyệt Đề án tái cấu trúc giai đoạn 2026–2035, đánh dấu một thay đổi mang tính hệ thống đối với các chương trình KH-CN-ĐMST quốc gia. Động lực của bước đi này xuất phát từ câu hỏi rất thực tế: nguồn lực nghiên cứu đang bị phân tán, kết quả từ viện, trường khó đi tiếp đến sản xuất, vậy phải thiết kế lại “đường đi” của tri thức như thế nào để tạo ra sản phẩm và giá trị kinh tế.
Sáu nhóm chương trình: thiết kế một chuỗi liên kết khép kín
Điểm mạnh nhất của lần tái cấu trúc này là tư duy hệ thống: thay vì nhiều chương trình rời rạc, nhà nước gom lại thành 6 nhóm có chức năng rõ ràng nhưng buộc phải liên kết với nhau. Sáu nhóm gồm: phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia; nghiên cứu cơ bản; nghiên cứu trọng điểm quốc gia; đổi mới sáng tạo quốc gia; chương trình quốc gia đặc biệt; chuyển đổi số quốc gia. Mỗi nhóm là một “mắt xích” trong chuỗi từ phát triển nhân lực, hạ tầng, tạo lập tri thức đến phát triển công nghệ, ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm khoa học. Về bản chất, đây là nỗ lực thiết kế một đường ống liên tục: tri thức mới sinh ra từ nghiên cứu cơ bản không bị bỏ quên, mà có lộ trình đi vào chương trình trọng điểm, được hoàn thiện trong chương trình đổi mới sáng tạo, rồi bước ra thị trường qua các cơ chế thương mại hóa sản phẩm khoa học.
Mục tiêu khoa học 2030: 20 sản phẩm trọng điểm và doanh nghiệp ở vị trí trung tâm
Đề án không dừng ở khẩu hiệu mà đặt ra các mục tiêu khoa học 2030 khá cụ thể: hình thành tối thiểu 20 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược, cùng 30 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn khu vực. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Giai đoạn 2026–2030, Đề án đặt mục tiêu hình thành 30 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn khu vực; hoàn thiện tối thiểu 20 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược”. Quan trọng hơn, doanh nghiệp được đặt vào vị trí trung tâm của hệ thống: tối thiểu 50% nhiệm vụ đặt hàng trong giai đoạn 2026–2030 do doanh nghiệp chủ trì hoặc phối hợp thực hiện, với vốn đối ứng đạt ít nhất 40% tổng kinh phí; các tỷ lệ này tăng lên 60% và 50% trong giai đoạn 2031–2035. Cách thiết kế này buộc nghiên cứu phải bám sát nhu cầu thị trường, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp chủ động tham gia đổi mới sáng tạo Việt Nam thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.
Từ phòng thí nghiệm đến sản xuất: cơ chế thương mại hóa và chuẩn hóa kết quả nghiên cứu
Một điểm đáng chú ý là Đề án nhìn thẳng vào điểm nghẽn lâu nay: kết quả nghiên cứu thường dừng lại ở nghiệm thu mà không đi tiếp đến thị trường. Lần này, cơ chế được thiết kế để kết quả có tiềm năng tiếp tục được theo dõi sau khi nhiệm vụ kết thúc, lựa chọn để hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa sản phẩm khoa học. Nhóm đổi mới sáng tạo quốc gia được giao nhiệm vụ hỗ trợ kiểm chứng, ứng dụng, chuyển giao công nghệ, phát triển thị trường khoa học, công nghệ và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Song song, các yêu cầu về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, truy xuất nguồn gốc và đánh giá sự phù hợp được nhấn mạnh, nhằm bảo đảm sản phẩm, dịch vụ mới đáp ứng yêu cầu thực tiễn và có cửa vào thị trường. Nếu triển khai nghiêm túc, đây sẽ là bước chuyển từ tư duy “nghiên cứu để công bố” sang “nghiên cứu để bán được sản phẩm”, một thay đổi không dễ nhưng cần thiết.
Giảm phân tán nguồn lực, hướng tới đánh giá dài hạn và cạnh tranh quốc tế
Tái cấu trúc chương trình KH-CN-ĐMST quốc gia rõ ràng nhắm vào căn bệnh kinh niên: đầu tư chồng chéo, dàn trải, khó đánh giá hiệu quả. Các chương trình còn hiệu lực sẽ được rà soát, có thể tiếp tục, điều chỉnh, tích hợp, thay thế hoặc kết thúc, trên cơ sở mục tiêu, sản phẩm đầu ra và nguồn lực. Việc đánh giá giữa kỳ Đề án được thực hiện vào năm 2030 và tổng kết vào năm 2035, cho phép điều chỉnh kịp thời thay vì để chương trình “chạy tự động”. Tác động thực tế đến người dân sẽ không diễn ra trong một sớm một chiều, nhưng về dài hạn, cách tiếp cận này hướng tới tăng liên kết giữa nghiên cứu và sản xuất, nâng năng suất, chất lượng sản phẩm, đồng thời tạo thêm dịch vụ, công nghệ mới cho thị trường. Nếu các mục tiêu về nhóm nghiên cứu mạnh, sản phẩm chiến lược và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đạt được, Việt Nam sẽ có cơ sở để nói về năng lực cạnh tranh quốc tế dựa trên tri thức, chứ không chỉ dựa trên lao động giá rẻ.
