Thiếu vật liệu không chỉ do thiếu mỏ
Thiếu vật liệu xây dựng là tình trạng nhu cầu đá, cát và đất san lấp của các dự án vượt lượng vật liệu có thể khai thác, chế biến và đưa tới công trường đúng lúc. Những tháng cuối năm 2026, tình trạng này đã trở thành lực cản đáng kể với các công trình trọng điểm ở Huế và Đà Nẵng, đồng thời gây sức ép lên dự án cao tốc ở phía Nam. Vấn đề không thể giải quyết bằng cách chỉ tìm thêm mỏ: thủ tục cấp phép, công suất chế biến, điều phối và vận tải đều đang quyết định vật liệu có đến được công trường hay không.
Tại Huế, nhu cầu đá xây dựng và cấp phối đá dăm năm 2026 ước khoảng 3,48 triệu m³, nhưng sản lượng thực tế chỉ đạt khoảng 2,25 triệu m³; có thời điểm nhà thầu phải chờ cả ngày mới mua được một xe đá, với giá vượt 500.000 đồng/m³. Thiếu đá vì thế không chỉ làm chậm tiến độ mà còn đẩy chi phí thực hiện lên, trong khi việc điều chỉnh hợp đồng không phải lúc nào cũng đủ điều kiện. Đây là dấu hiệu cho thấy nguồn cung đá xây dựng cần được tổ chức theo nhu cầu thực tế, thay vì trông chờ vào thị trường tự cân đối.
Áp lực còn rõ ở đất và cát. Huế cần khoảng 12,07 triệu m³ đất san lấp nhưng sản lượng thực tế mới khoảng 5,17 triệu m³; nhu cầu cát xây dựng năm 2026 ước 1,54 triệu m³, trong khi sản lượng còn hạn chế. Tại Đà Nẵng, nhu cầu cát, đá và đất san lấp cũng vượt khả năng cung ứng hiện có. Nguồn tài nguyên trên quy hoạch không đồng nghĩa với vật liệu sẵn sàng: tính đến ngày 12/8/2026, trong 670 khu vực mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường được quy hoạch, chỉ 41 khu vực còn giấy phép khai thác.
Đá cao tốc phải đi xa, nhưng logistics là phép thử
Ở phía Nam, bài toán thiếu đá cao tốc có quy mô lớn và khó xử lý bằng nguồn địa phương. Dự án mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận cần khoảng 3,57 triệu m³ đá; trong năm 2026, doanh nghiệp dự án mới huy động được khoảng 550.000 m³ từ TP. Hồ Chí Minh và Đồng Nai. Khả năng cung ứng hiện tại chỉ khoảng 500 m³ mỗi ngày, so với nhu cầu thi công khoảng 4.200 m³ mỗi ngày. Khoảng thiếu xấp xỉ 3 triệu m³ khiến kế hoạch huy động thiết bị, nhân lực và mục tiêu hoàn thành dự án năm 2028 đứng trước rủi ro.
Cục Đường bộ Việt Nam đã đề nghị Khánh Hòa xem xét hỗ trợ vật liệu, sau khi An Giang cho biết không thể đáp ứng trong thời gian triển khai dự án vì phải ưu tiên công trình khác. Nhà đầu tư nghiên cứu lấy đá ở khu vực phía Nam Khánh Hòa, gần Cà Ná; quãng đường bộ khoảng 300–400 km khiến phương án vận chuyển qua cảng Cà Ná bằng đường biển, rồi kết hợp đường thủy nội địa, đáng được xem xét. Nhưng nguồn mỏ chỉ là nửa lời giải: cần kiểm chứng chất lượng đá, năng lực bốc dỡ và tính liên tục của hành trình. Nếu các khâu trung chuyển không được tính đồng bộ, nguồn xa có thể bổ sung trên giấy mà vẫn không bảo đảm nhịp thi công.
Ưu tiên mỏ An Hội và gỡ thủ tục tại chỗ
Quảng Ngãi chọn một hướng gần công trường hơn: ngày 4/11, Sở Công Thương đề xuất bổ sung 19 công trình, dự án đầu tư công vào danh mục được ưu tiên nhận đá từ mỏ An Hội trong năm 2026, trong giới hạn công suất đã điều chỉnh. Các dự án giao thông của tỉnh có nhu cầu hơn 108.900 m³; riêng đường Hoàng Sa - Dốc Sỏi cần khoảng 42.640 m³. Cách làm này giúp phân bổ có trọng tâm, nhưng cần công khai tiêu chí ưu tiên và theo dõi khối lượng thực nhận để tránh tình trạng danh mục được duyệt mà nhà thầu vẫn thiếu vật liệu.
Đà Nẵng cũng giao rà soát trữ lượng, công suất, khả năng nâng công suất và nhu cầu từng dự án; thành phố đặt mục tiêu hoàn tất thủ tục đưa mỏ đá vào khai thác trong 60 ngày, mỏ đất trong 80 ngày. Đây là bước cần thiết, song tốc độ cấp phép phải đi cùng kiểm soát khai thác, chế biến và vận chuyển. Với Huế, nơi một số mỏ đã chạm công suất hoặc hết khối lượng được phép tiêu thụ trong năm, mở rộng năng lực sản xuất và tổ chức khu phụ trợ có ý nghĩa không kém việc cấp thêm giấy phép.
Giải pháp phải nối mỏ với công trường
Ba địa bàn cho thấy ba nấc của cùng một bài toán: Huế và Đà Nẵng cần biến trữ lượng thành sản lượng khai thác thực; Quảng Ngãi cần phân bổ nguồn mỏ theo danh mục ưu tiên; còn cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận phải tính nguồn liên vùng và vận tải đa phương thức. Không phương án nào đủ sức đứng riêng. Mở mỏ mà thiếu đường ra, có đá mà không đúng cấp phối, hay điều phối mà không cập nhật nhu cầu đều có thể khiến công trường tiếp tục chờ.
Ưu tiên trước mắt nên là công khai cân đối cung cầu theo từng dự án, tháo gỡ thủ tục có thời hạn, kiểm soát sản lượng thực tế và lập kế hoạch vận tải ngay khi xác định mỏ. Với cát san lấp và đất, các địa phương cũng cần rà soát nguồn thay thế phù hợp tiêu chuẩn, thay vì mặc định mọi thiếu hụt đều có thể bù bằng khai thác thêm. Kết luận rõ ràng là nguồn vật liệu không chỉ nằm trong lòng mỏ: nó chỉ trở thành nguồn cung khi được cấp phép, sản xuất đúng yêu cầu và chuyển đến công trường đúng tiến độ.
