Thiếu hàng triệu khối đá: khủng hoảng vật liệu lộ rõ điểm yếu quy hoạch
Khủng hoảng thiếu hụt nguyên vật liệu cao tốc ở miền Tây là tình trạng các dự án thi công đường cao tốc Việt Nam, đặc biệt các tuyến Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng và Cần Thơ - Cà Mau, đồng loạt thiếu nghiêm trọng vật liệu đá, khiến nhiều hạng mục thi công chậm tiến độ, buộc Chính phủ phải can thiệp, rà soát lại cơ chế chính sách cao tốc và quy hoạch mỏ khoáng sản để bảo đảm hoàn thành các công trình hạ tầng giai đoạn 2026-2030. Việc thiếu hàng triệu khối đá không chỉ là câu chuyện cung ứng ngắn hạn, mà phơi bày một lỗ hổng dài hạn trong tư duy quy hoạch hạ tầng: mở rộng mạng lưới cao tốc nhưng chậm chuẩn bị nguồn vật liệu đi kèm. Dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 cùng các dự án thành phần dài khoảng 132km, tổng mức đầu tư hơn 31.200 tỷ đồng, hiện mới thực hiện được khoảng 65% khối lượng, trong khi nhu cầu đá hơn 4,1 triệu m3 mới được đáp ứng chưa đến 1 triệu m3, còn thiếu khoảng 2,923 triệu m3. Ở chiều ngược lại, lưu lượng phương tiện trên các tuyến cao tốc hiện hữu tăng mạnh (548.381 lượt trong kỳ nghỉ Quốc khánh, tăng 79.473 lượt so với cùng kỳ năm trước), cho thấy nhu cầu hạ tầng là rất rõ. Sự đối lập giữa nhu cầu giao thông tăng nóng và khủng hoảng vật liệu kéo dài đặt ra câu hỏi: liệu hệ thống chính sách và quy hoạch khoáng sản đã đi trước đủ xa so với tham vọng cao tốc hay chưa?
Miền Tây khát đá: điểm nghẽn vật liệu đang kéo chậm từng nút giao
Câu chuyện thi công đường cao tốc Việt Nam ở Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy thiếu hụt nguyên vật liệu cao tốc không còn là cảnh báo mà đã trở thành điểm nghẽn thực tế. Dự án Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 tuy đạt khoảng 65% khối lượng và giải ngân tới 84%, nhưng phần việc còn lại lệ thuộc rất lớn vào nguồn đá chưa được bảo đảm. Vật liệu cát đã cơ bản được xác nhận nguồn cung, trong khi đá lại hụt hàng triệu khối, khiến nhà thầu không thể tăng tốc thi công dù vốn đã bố trí và mặt bằng đã giải phóng. Tuyến cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, với chiều dài 110,85km, được coi là trục giao thông huyết mạch cho cả vùng nhưng lại bị níu chân bởi 6 nút giao chậm tiến độ chủ yếu vì thiếu đá. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khủng hoảng vật liệu đang đánh thẳng vào những điểm kết nối quan trọng nhất của mạng lưới. Khi nút giao bị treo, công trình không thể vận hành trọn vẹn, hiệu quả đầu tư bị bào mòn và niềm tin vào các dự án hạ tầng giai đoạn 2026-2030 hạ tầng cũng bị đặt dấu hỏi.
Chỉ đạo khẩn cấp: từ xử lý mỏ đá đến siết trách nhiệm địa phương
Trước tình trạng thiếu hụt nguyên vật liệu cao tốc, lựa chọn của Chính phủ không phải là chờ đợi thị trường tự điều chỉnh mà là can thiệp trực tiếp vào điểm nghẽn. Ngày 12/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc dẫn đầu đoàn công tác kiểm tra các tuyến cao tốc miền Tây và yêu cầu khẩn trương tháo gỡ vướng mắc về vật liệu, khi dự án còn thiếu hàng triệu khối đá. Ông giao lãnh đạo TP Cần Thơ trực tiếp chỉ đạo, buộc Ban Quản lý dự án phải làm việc chặt chẽ với nhà thầu, bảo đảm năng lực, nhân lực, máy móc để tận dụng tối đa quãng thời gian có thể thi công. Đáng chú ý hơn, Phó Thủ tướng không dừng ở yêu cầu chung mà phân công cụ thể: Bộ Xây dựng cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp An Giang, Đồng Nai đánh giá lại trữ lượng thực tế các mỏ đá, hoàn thiện thủ tục mở rộng mỏ theo đúng quy định, thẩm quyền để kịp thời bổ sung nguồn vật liệu cho các dự án cao tốc. Việc bảo đảm nguồn vật liệu được ông nhấn mạnh là nhiệm vụ cấp thiết, cần được các bộ, ngành, địa phương và chủ đầu tư phối hợp xử lý nhanh, tránh để điểm nghẽn này tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ các công trình trọng điểm tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
Cơ chế chính sách cao tốc: nếu không thống nhất, tiến độ sẽ mãi giậm chân
Khủng hoảng vật liệu ở miền Tây chỉ là phần nổi của tảng băng vướng mắc pháp lý đang bao trùm các dự án cao tốc. Văn phòng Chính phủ đã có văn bản truyền đạt ý kiến Phó Thủ tướng Thường trực về yêu cầu nghiên cứu kỹ cơ chế chính sách áp dụng chung cho các tuyến cao tốc giai đoạn 2026-2030. Bộ Xây dựng được yêu cầu tiếp thu ý kiến Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan, rà soát toàn bộ pháp luật về ngân sách nhà nước, đầu tư công, PPP, xây dựng, đấu thầu, quy hoạch, khoáng sản, đất đai để chỉ rõ khó khăn, vướng mắc. Hiện nay, nhiều cơ chế đặc biệt đã được Quốc hội cho phép áp dụng lặp lại cho các dự án tương đồng, nhưng việc mỗi dự án phải trình một nghị quyết riêng cho cùng loại cơ chế đang kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư và có nguy cơ xử lý không thống nhất giữa các dự án. Bộ Xây dựng kiến nghị Chính phủ thống nhất áp dụng một số cơ chế đặc biệt của dự án đường Vành đai 5 cho các dự án cao tốc đầu tư công trong giai đoạn 2026-2030. Đây là đề xuất mang tinh thần "một bộ khung pháp lý chung" để tránh cảnh mỗi tuyến cao tốc là một thí nghiệm thể chế, khiến tiến độ bị chôn chân trong vòng lập lại thủ tục.
Từ bài học miền Tây đến thiết kế lại chiến lược hạ tầng 2026-2030
Nhìn từ khủng hoảng vật liệu đá và những vướng mắc pháp lý hiện nay, tham vọng hạ tầng giai đoạn 2026-2030 hạ tầng chỉ có thể thành hiện thực nếu Việt Nam dám thay đổi cách thiết kế chính sách và chuẩn bị nguồn lực. Việc áp dụng rộng rãi các cơ chế đặc thù đã được cấp có thẩm quyền cho phép, như đề xuất của Bộ Xây dựng, phải đi kèm tổng kết, đánh giá tác động đầy đủ và ban hành đúng trình tự, thẩm quyền, để bảo đảm tính đồng bộ, công bằng trong thi hành pháp luật và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho cao tốc và các công trình trọng điểm quốc gia. Khủng hoảng thiếu đá ở miền Tây cho thấy nếu không gắn quy hoạch mỏ khoáng sản, vật liệu với quy hoạch mạng lưới cao tốc ngay từ đầu, mọi khẩu hiệu "đẩy nhanh tiến độ" sẽ chỉ dừng ở chỉ đạo. Ngược lại, nếu cơ chế chính sách cao tốc được thống nhất, nguồn vật liệu được bảo đảm bằng những quyết định sớm và nhất quán, các tuyến cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, Cần Thơ - Cà Mau và hàng loạt dự án khác sẽ có cơ hội hoàn thành đúng hạn, tạo một bước nhảy thực sự cho kết nối kinh tế – xã hội vùng và quốc gia.
