Di sản cần trở thành trải nghiệm sống
Du lịch di sản là cách tổ chức chuyến đi để du khách tìm hiểu, cảm nhận và tham gia vào những giá trị lịch sử, văn hóa được cộng đồng gìn giữ tại điểm đến. Vì vậy, bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc sửa sang một công trình hay trưng bày hiện vật; sức hút nằm ở mối liên hệ giữa di sản với con người và sinh hoạt địa phương. Thạch Lập cho thấy hướng đi ấy có thể bắt đầu ngay từ nếp nhà: khoảng 98% dân số xã là đồng bào Mường, với văn hóa hiện diện trong tiếng cồng chiêng, hát xường, nghề dệt và những mái nhà sàn. Xã còn giữ hơn 700 nhà sàn truyền thống, một số đã hơn 100 năm tuổi. Đây là nền tảng có sức kể chuyện hơn bất kỳ lời quảng bá chung chung nào, miễn là khai thác di sản có trách nhiệm và để cộng đồng giữ vai trò chủ thể.
Thạch Lập: từ nhà sàn đến sinh kế cộng đồng
Điểm đáng chú ý ở Thạch Lập là văn hóa vật thể và phi vật thể được đặt trong cùng một trải nghiệm. Lễ hội Mường Yến, lễ hội Mường Lập, hát ru, múa hát pồn pôông, cồng chiêng và nhảy sạp không chỉ được lưu giữ trong dịp hội; các câu lạc bộ văn nghệ dân gian còn góp phần duy trì thực hành và giao lưu với khách. Theo bà Bùi Thị Quyên, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã, thôn Lập Thắng đã có 10 hộ chủ động cải tạo nhà sàn thành homestay đón khách. Du khách có thể ở, sinh hoạt cùng gia đình chủ nhà, rồi đi bộ, cắm trại hoặc tắm suối. Nếp ăn cũng góp thành sản phẩm du lịch: nếp hạt cau, nếp cẩm, khoai mán vàng, lợn đen và rau rừng tạo nên dấu ấn riêng. Nhưng tiềm năng chưa tự biến thành sinh kế; thiếu vốn và kỹ năng dịch vụ vẫn là nút thắt. Đào tạo người dân, quảng bá và kết nối tour vì thế cần đi cùng bảo tồn.
Đồng Tháp: nối các di tích thành hành trình
Với Đồng Tháp, bài toán không chỉ là giữ từng di tích mà còn là giúp du khách nhìn thấy mối liên hệ giữa chúng. Tỉnh có 295 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh được xếp hạng, trong đó gồm 5 di tích quốc gia đặc biệt, 33 di tích quốc gia và 257 di tích cấp tỉnh. Rạch Gầm – Xoài Mút, Gò Tháp, Xẻo Quít, các địa điểm gắn với Trương Định hay Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc có thể tạo thành những điểm dừng của một hành trình, thay vì những chuyến ghé thăm rời rạc. Hoạt động tham quan đã được kết nối vào tour, tuyến trong tỉnh và các tỉnh lân cận; di tích đồng thời phục vụ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Đây là hướng đi thuyết phục: lịch sử cần được kể bằng tuyến tham quan có chủ đề và bối cảnh, không phải bằng danh sách địa chỉ. Trong năm 2026, ngành văn hóa đề nghị các địa phương rà soát di tích xuống cấp để đề xuất bảo quản, tu bổ, phục hồi.
Xòe Thái, cồng chiêng: khi khách cùng bước vào di sản
Một di sản có thể níu chân khách khi họ không chỉ xem mà còn được tham gia. Xòe Thái là một ví dụ về sức mạnh của vòng múa cộng đồng; còn tại Đà Lạt, giao lưu cồng chiêng Tây Nguyên cho thấy trải nghiệm ấy có thể kết hợp với lửa trại và ẩm thực. Khi chiều xuống, gia đình anh Nguyễn Gia Hàng tham gia chương trình do nghệ nhân K’Ho biểu diễn; du khách được mời cùng nhảy quanh ánh lửa. Anh Hàng kể gia đình thích thú và muốn trở lại Đà Lạt. Người khởi xướng mô hình tại các quán cà phê, anh Nguyễn Đình Quân Quy, muốn kết hợp cồng chiêng với lửa trại, món ăn và rượu cần, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng. Anh cho rằng khi cồng chiêng gắn với du lịch một cách tử tế, nghệ nhân có thêm thu nhập và người trẻ có cơ hội học, làm nghề tại quê hương. Bài học không nằm ở việc biến di sản thành tiết mục sân khấu, mà ở cách mở cửa giao lưu nhưng vẫn tôn trọng người thực hành.
Những mô hình này cũng nhắc rằng trải nghiệm văn hóa cần được thiết kế vừa đủ để khách tham gia, nhưng không làm phai ý nghĩa của di sản. Cồng chiêng, điệu xòe, nghi thức lễ hội hay câu chuyện tại di tích không nên bị rút gọn thành phông nền chụp ảnh. Giá trị du lịch sẽ bền hơn nếu nghệ nhân và cư dân được trả công xứng đáng, có tiếng nói trong cách giới thiệu văn hóa, còn du khách được hiểu điều mình đang trải nghiệm. Khi bảo tồn văn hóa gắn với quyền lợi cộng đồng, chuyến đi có thể để lại ký ức và sự tôn trọng, chứ không chỉ thêm một điểm đã ghé qua.
Kết luận: kết nối để di sản sống lâu hơn
Ba hướng tiếp cận cùng dẫn đến một kết luận: du lịch di sản hấp dẫn nhất khi kết nối được nơi chốn, câu chuyện và người gìn giữ. Thạch Lập đưa khách vào nhà sàn và nhịp sống Mường; Đồng Tháp nối các địa chỉ lịch sử thành tuyến tham quan; còn cồng chiêng và xòe Thái mở ra cơ hội để du khách cùng tham gia. Nhưng lượng khách không nên là thước đo duy nhất. Chất lượng bảo tồn, lợi ích đến với cộng đồng và sự tôn trọng thực hành văn hóa mới quyết định một điểm đến có thể đi đường dài hay không. Đầu tư tu bổ, đào tạo kỹ năng dịch vụ và liên kết tour cần được triển khai song song với việc trao vai trò chủ động cho cư dân. Khi đó, trải nghiệm văn hóa không chỉ làm chuyến đi đáng nhớ hơn, mà còn tạo lý do thiết thực để thế hệ sau tiếp tục gìn giữ di sản.
