STEM trong trường: Chính sách “không thêm tiết” và thực tế lớp học
Giáo dục STEM trong trường phổ thông là cách tổ chức dạy học giúp học sinh vận dụng tích hợp kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để giải quyết các vấn đề thực tiễn, thông qua bài học trên lớp, hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu khoa học được thiết kế ngay trong chương trình hiện hành. Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông. Một nguyên tắc quan trọng là giáo dục STEM không làm phát sinh môn học mới, không gây áp lực, quá tải cho học sinh và giáo viên, đồng thời không làm phát sinh thời lượng dạy học, đầu điểm hay hồ sơ, sổ sách riêng ngoài quy định hiện hành. Về mặt định hướng, đây là bước đi đúng: STEM được “cắm” vào các môn học hiện có, tránh đội thêm tiết. Nhưng nếu chỉ nhìn vào thời khóa biểu và sổ sách, chúng ta dễ bỏ qua phần việc vô hình mà giáo viên phải đảm nhận.
Không thêm tiết nhưng thêm việc: Gánh nặng giáo viên STEM bị đánh giá thấp
Thực tế giảng dạy cho thấy “không tăng tiết” không đồng nghĩa “không thêm việc”. Một tiết học truyền thống thường xoay quanh giáo án, học liệu và các phương tiện dạy học quen thuộc, trong khi bài học STEM đòi hỏi giáo viên chuyển từ vai trò giảng giải sang thiết kế và tổ chức cả một quá trình học tập với nhiều hoạt động. Với cùng nội dung về năng lượng, thay vì chỉ trình bày lý thuyết, giáo viên phải để học sinh tìm hiểu vấn đề thực tế, đề xuất giải pháp, thiết kế mô hình, chế tạo, thử nghiệm, phát hiện lỗi và chỉnh sửa. Trước khi vào lớp, giáo viên phải tính số nhóm, vật liệu cần dùng, phân bổ thời gian, kịch bản xử lý khi sản phẩm không hoạt động, tiêu chí đánh giá, cách để học sinh yếu vẫn tham gia. Đây là những công việc không xuất hiện thành một “tiết học mới” nhưng làm tăng đáng kể thời gian chuẩn bị, khiến gánh nặng giáo viên STEM bị xem nhẹ so với lời hứa “không gây áp lực, quá tải”.
Giáo dục STEM ngoài trường: Cơ hội lớn bị níu chân bởi bài toán kinh phí
Một điểm đáng chú ý trong quy định STEM phổ thông là cho phép tổ chức hoạt động STEM ngoài nhà trường tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng… trên nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh và không nhằm mục đích quảng cáo, bán hàng. Về chuyên môn, đây là cơ hội để học sinh quan sát quy trình sản xuất, ứng dụng khoa học, qua đó việc học trở nên sâu hơn và gắn chặt với thực tiễn. Khi được trực tiếp trải nghiệm, học sinh hào hứng hơn, rèn luyện kỹ năng thực tế, gắn kiến thức lý thuyết với thực hành và nâng cao hiệu quả học tập. Nhưng để các hoạt động STEM ngoài trường diễn ra thường xuyên, không chỉ dựa vào thiện chí của doanh nghiệp hay trường đại học. Bài toán lớn là kinh phí tổ chức và cơ chế huy động nguồn lực, nếu không được giải quyết rõ ràng thì quy định sẽ đẹp trên giấy mà khó triển khai thành chương trình trải nghiệm bền vững.
Không phát sinh phí cho học sinh: Nguyên tắc đúng, thách thức triển khai
Dự thảo quy định kinh phí cho hoạt động STEM ngoài nhà trường được huy động từ ngân sách nhà nước, nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục và các nguồn tài trợ hợp pháp, không phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc đối với học sinh, cha mẹ học sinh. Về mặt công bằng, đây là cam kết cần thiết để giáo dục STEM trong trường không trở thành gánh nặng tài chính cho gia đình. Tuy vậy, nếu cơ chế hỗ trợ không đủ cụ thể, nhà trường có thể lúng túng trong việc liên kết với doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu để tổ chức hoạt động thường xuyên. Các lãnh đạo trường phổ thông nhận định, khi có cơ chế kết nối rõ ràng, thuận lợi và sự đồng hành lâu dài từ các đơn vị bên ngoài, hoạt động STEM sẽ có điều kiện được tổ chức thường xuyên hơn, đi vào thực chất thay vì chỉ dừng ở trải nghiệm đơn lẻ. Nói cách khác, nguyên tắc “không phát sinh phí” chỉ thực sự ý nghĩa nếu đi kèm giải pháp nguồn lực đủ mạnh để thầy cô không phải tự xoay xở.
Điều chỉnh chính sách để STEM là cơ hội, không thành gánh nặng
Giáo dục STEM trong trường đang đứng giữa hai lực kéo: kỳ vọng đổi mới từ phía chính sách và gánh nặng công việc từ phía giáo viên. Dù không phát sinh một môn học riêng, STEM vẫn đòi hỏi giáo viên đầu tư ở cả trước, trong và sau giờ học. Nếu quy định chỉ khẳng định “không gây áp lực, quá tải” mà thiếu cơ chế giảm tải thực chất, giáo viên sẽ tiếp tục ôm thêm việc trong im lặng. Ở phía học sinh, các hoạt động STEM tốt giúp các em tiếp cận thực tiễn, phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng giải quyết vấn đề và từng bước hình thành hứng thú với khoa học, công nghệ, kỹ thuật và đổi mới sáng tạo. Điều cần thiết lúc này không phải giảm tham vọng STEM, mà là chấp nhận sự phức tạp của triển khai, từ đó thiết kế hỗ trợ cụ thể về chuyên môn, thời gian và nguồn lực, để STEM là cơ hội học đi đôi với hành chứ không thành khẩu hiệu tăng việc cho thầy cô.
