Giảm tải chương trình: Không phải cắt bớt cho nhẹ mà là thiết kế lại cho hợp lý
Giảm tải chương trình giáo dục phổ thông là quá trình rà soát lại toàn bộ mục tiêu, nội dung, sách giáo khoa và cách tổ chức dạy học để loại bỏ những kiến thức, yêu cầu không cần thiết hoặc quá sức, đồng thời bảo vệ và làm rõ những nội dung cốt lõi nhằm giảm áp lực học tập học sinh mà vẫn giữ được chuẩn chất lượng và năng lực đầu ra. Thông điệp mới nhất từ người đứng đầu Chính phủ đang đặt lại cách hiểu đúng về “giảm tải”: không phải hạ thấp tiêu chuẩn, mà là làm cho chương trình phổ thông trở nên thiết thực, khả thi với năng lực đa dạng của học sinh trên cả nước. Ở góc độ phụ huynh và học sinh, đây là một thay đổi mà nếu làm đúng, sẽ được cảm nhận trực tiếp qua số lượng bài tập, kiểu kiểm tra và thời gian nghỉ ngơi trong tuần.
Chỉ đạo của Thủ tướng: Giảm kiến thức chuyên sâu và một lộ trình rất cụ thể
Trong cuộc họp ngày 21/9 về cung ứng sách giáo khoa và rà soát chương trình giáo dục phổ thông, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã yêu cầu giảm tải theo hướng không để chương trình có nhiều kiến thức chuyên sâu gây áp lực cho việc dạy và học, những phần nâng cao sẽ chuyển sang tài liệu tham khảo. Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao hoàn thành một bộ sách giáo khoa mới dùng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028-2029, bảo đảm chất lượng và giúp nâng cao hiệu quả dạy và học thực chất. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Không để có nhiều kiến thức chuyên sâu, gây áp lực cho công tác dạy và học… đồng thời góp phần giảm áp lực thi cử, tuyển sinh”. Với người học, điều này báo hiệu một chương trình rõ ràng hơn về mức độ cơ bản – nâng cao, hạn chế tình trạng phổ thông mà lại dạy như chuyên đề đại học.
Giảm tải thực chất phải bắt đầu từ áp lực học tập thực tế
Nếu chỉ cắt một vài nội dung trong sách giáo khoa mới, áp lực học tập học sinh sẽ gần như không đổi. Ý kiến chuyên gia cho thấy muốn giảm tải thực chất phải bắt đầu từ việc xác định đúng nguyên nhân gây quá tải: đó là nội dung chương trình, hay là cách nhà trường và gia đình tổ chức việc học? TS Hoàng Ngọc Vinh đề xuất phải nhìn vào chất lượng đầu ra sau mỗi cấp học, phân tích kết quả thi, khả năng vận dụng kiến thức, và đặc biệt là nhóm học sinh chưa đạt chuẩn, rồi đối chiếu với mục tiêu và thời lượng học. Ông cũng nhấn mạnh cần khảo sát một tuần học thực tế của học sinh – thời gian trên lớp, làm bài tập, học thêm, vui chơi – để phân biệt áp lực cần thiết giúp nỗ lực với áp lực không mang lại giá trị tương xứng. Nếu nguyên nhân nằm ở thi cử, học thêm hoặc kiểm tra dày đặc, thì việc giảm tải chương trình trên giấy sẽ không cứu được thời gian ngủ và tinh thần của học sinh.
Cân bằng giữa giảm áp lực và giữ chuẩn chất lượng: sách giáo khoa mới sẽ quyết định
Thách thức lớn nhất hiện nay là chỉnh sửa chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa mới sao cho vừa giảm áp lực, vừa không hạ thấp chuẩn. Thủ tướng yêu cầu bộ sách giáo khoa mới phải bảo đảm chất lượng, phù hợp với điều kiện các vùng miền và góp phần đánh giá đúng thực chất chất lượng dạy và học. Về chuyên môn, các nội dung cần được soi chiếu theo bốn tiêu chí: tính cần thiết cho sự phát triển của học sinh, sự phù hợp lứa tuổi, khả năng thực hiện trong thời lượng quy định và giá trị đối với việc học tập, lao động, đời sống tương lai. Những kiến thức trùng lặp, yêu cầu ghi nhớ máy móc, bài tập phức tạp mà ít giá trị vận dụng nên được cắt bỏ, trong khi các kiến thức nền tảng Toán, Ngữ văn, khoa học phải được bảo vệ. Cốt lõi là triết lý “giảm cái không cần thiết để học sinh có thời gian học sâu cái cần thiết”. Nếu làm tốt, học sinh sẽ thấy ít bài vở rườm rà hơn nhưng tăng thời gian thực hành, đọc hiểu, suy luận và trải nghiệm.
Những tác động cụ thể tới học sinh, phụ huynh và điều cần lưu ý
Các quyết định hiện nay không chỉ nói về nội dung học mà còn chạm đến quyền lợi vật chất của gia đình. Bản quyền sách giáo khoa được xác định là tài sản Nhà nước và hướng tới phát hành miễn phí cho tất cả học sinh, phấn đấu từ năm học 2028-2029. Nếu lộ trình này giữ được kỷ luật, phụ huynh sẽ bớt một gánh nặng chi phí lặp lại mỗi năm, còn việc thiếu sách giáo khoa như đã xảy ra ở năm học 2026-2027 được yêu cầu phải giải quyết dứt điểm trước ngày 25/9, kèm trách nhiệm kiểm điểm và báo cáo trước ngày 10/10. Ở bình diện rộng hơn, xã hội cần phân biệt rõ giảm tải và hạ thấp tiêu chuẩn. Giảm tải chương trình không đồng nghĩa với một nền giáo dục dễ dãi, mà là chuyển từ học nặng về nhớ sang học nặng về hiểu, vận dụng và phát triển phẩm chất. Đích đến, như chuyên gia nhấn mạnh, là một chương trình thiết thực, khả thi, giúp học sinh học sâu hơn và trưởng thành tốt hơn.
