Gói hỗ trợ dự kiến gồm những gì?
Hỗ trợ du học bằng ngân sách là chính sách dùng kinh phí nhà nước để giúp người được tuyển chọn học tập ở nước ngoài, giảm gánh nặng chi phí và đào tạo nhân lực theo nhu cầu ưu tiên. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo nghị định, trong đó sinh viên được cử đi học tại một số nước phát triển có thể được hỗ trợ học phí, hai vé máy bay khứ hồi hạng phổ thông, bảo hiểm y tế và sinh hoạt phí hằng tháng. Dự thảo còn tính đến lệ phí hộ chiếu, thị thực và phương tiện đi lại giữa sân bay với nơi đào tạo. Đây là một gói tương đối toàn diện trên giấy, nhưng giá trị thực tế sẽ nằm ở việc người học nhận đủ và đúng lúc, thay vì phải tự xoay xở các khoản thiết yếu trong thời gian học.
Chính sách áp dụng với công dân Việt Nam được cử học đại học, thạc sĩ hoặc tiến sĩ trong các đề án, chương trình học bổng dùng ngân sách nhà nước đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Ngành học tại cơ sở nước ngoài phải thuộc nhóm 500 ngành hàng đầu theo bảng xếp hạng quốc tế có uy tín; điều kiện này được xét tại thời điểm phê duyệt danh sách trúng tuyển hoặc quyết định cử đi. Như vậy, đây không phải khoản hỗ trợ đại trà cho mọi sinh viên du học, mà gắn với chương trình và tiêu chí tuyển chọn cụ thể.
Tăng mức hỗ trợ chỉ có ý nghĩa khi theo kịp chi phí
Theo đề xuất, sinh hoạt phí có thể tăng khoảng 1,5–2 lần so với quy định trước đây. Điều chỉnh này đáng chú ý khi chi phí du học và sinh hoạt tại nhiều quốc gia ngày càng cao. Nếu các khoản thiết yếu được bảo đảm, người học có thể bớt áp lực tài chính, tập trung vào học tập và nghiên cứu, thay vì phải làm thêm vì thiếu kinh phí. Quan trọng hơn, hỗ trợ đủ mức có thể mở rộng cơ hội đào tạo quốc tế cho người có năng lực nhưng gia đình hạn chế về điều kiện kinh tế, bao gồm cả giảng viên ở địa phương. Tuy nhiên, một mức tăng chung sẽ khó phù hợp với mọi nơi: sinh hoạt phí ở mỗi quốc gia, thậm chí giữa các thành phố, có thể chênh lệch đáng kể.
Vì vậy, thiết kế chính sách cần dựa trên chi phí thực tế: xây dựng mức cơ bản theo quốc gia, tính đến khác biệt giữa các thành phố và rà soát định kỳ khi giá cả hoặc tỷ giá biến động lớn. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc chỉ nâng con số trên văn bản rồi để người học tự bù phần thiếu hụt. Cùng với mức hỗ trợ, quy trình chi trả minh bạch và kịp thời cũng phải được xem là điều kiện cốt lõi. Nếu tiền đến muộn, khoản hỗ trợ dù được điều chỉnh vẫn không giúp sinh viên du học ứng phó với các chi phí phát sinh đúng lúc.
Ngân sách cần đổi lại năng lực được sử dụng
Tăng hỗ trợ mới giải quyết được một nửa bài toán. Du học bằng ngân sách là đầu tư công, nên kết quả không thể chỉ đo bằng số người được cử đi hay mức kinh phí đã chi; phải tính cả kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm quốc tế được chuyển hóa thành năng lực trong nước. Trước khi cấp kinh phí, cơ quan liên quan, đơn vị cử đi hoặc dự kiến tiếp nhận và người học cần thống nhất về định hướng chuyên môn, vị trí công tác dự kiến, điều kiện làm việc và trách nhiệm của mỗi bên. Nếu không có lộ trình tiếp nhận phù hợp, người học trở về có thể không được tạo điều kiện để phát huy chuyên môn, còn ngân sách khó tạo ra tác động lâu dài.
Mối liên hệ với đơn vị trong nước cũng nên được duy trì ngay trong thời gian đào tạo: từ tham gia hoạt động học thuật, kết nối nhóm nghiên cứu đến cùng phát triển đề tài và hợp tác với cơ sở nước ngoài. Sau khi trở về, cần bố trí công việc phù hợp, tạo điều kiện nghiên cứu và tiếp cận cơ sở vật chất. Đây là phần không thể thiếu để biến hỗ trợ tài chính thành năng lực cho cơ quan, trường học và ngành nghề cần nhân lực. Một chu trình tốt phải nối liền tuyển chọn, hỗ trợ, duy trì kết nối và sử dụng hiệu quả sau đào tạo; thiếu mắt xích cuối, chính sách sẽ chỉ dừng ở việc đưa người đi học.
Từ dự thảo đến chính sách có thể kiểm chứng
Dự thảo còn đề cập hỗ trợ giảng viên có trình độ tiến sĩ được cử đi thỉnh giảng, nghiên cứu khoa học và trao đổi học thuật theo các chương trình hợp tác phù hợp. Trong thời gian ở nước ngoài, nhóm này được giữ nguyên lương và phụ cấp; dự kiến còn được hỗ trợ một vé máy bay khứ hồi, hộ chiếu, thị thực, bảo hiểm y tế, đi lại và sinh hoạt phí. Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ quy định điều kiện, cam kết sản phẩm đầu ra đối với giảng viên, đồng thời ban hành danh mục nước, ngành, lĩnh vực trọng điểm và các mức hỗ trợ liên quan. Đây là bước cần thiết để làm rõ phạm vi, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào tiêu chí đầu ra có cụ thể và việc thực hiện có minh bạch hay không.
Hướng đi đúng không phải là tăng hỗ trợ bằng mọi giá, mà là bảo đảm mức chi đủ sát thực tế, giải ngân đúng hạn và gắn với nhu cầu nhân lực trong nước. Khi người học được tuyển chọn theo năng lực, có điều kiện học tập và có nơi để phát huy chuyên môn sau khi trở về, ngân sách mới tạo ra giá trị vượt khỏi tấm bằng cá nhân. Vì thế, dự thảo nên được đánh giá bằng cả hai câu hỏi: hỗ trợ có giúp người học hoàn thành chương trình hay không, và hệ thống trong nước có sử dụng được năng lực họ mang về hay không.
