Gói hỗ trợ có thể giảm rào cản tài chính
Du học ngân sách là hình thức đào tạo ở nước ngoài bằng kinh phí nhà nước, dành cho người được cơ quan có thẩm quyền lựa chọn trong các chương trình đã được phê duyệt. Đây không chỉ là khoản chi cho việc học, mà còn là cách mở cơ hội tiếp cận đào tạo quốc tế cho người có năng lực nhưng hạn chế về tài chính. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo nghị định khuyến khích, hỗ trợ học sinh, sinh viên và giảng viên học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng hoặc trao đổi học thuật ở nước ngoài. Với sinh viên được cử đi học tại một số nước phát triển, dự thảo đề xuất hỗ trợ học phí, bảo hiểm y tế, sinh hoạt phí hằng tháng và hai vé máy bay khứ hồi hạng phổ thông. Người đủ điều kiện còn có thể được hỗ trợ lệ phí hộ chiếu, thị thực và chi phí đi lại giữa sân bay với nơi đào tạo.
Đối tượng dự kiến là công dân Việt Nam được cử học bậc đại học, thạc sĩ hoặc tiến sĩ trong chương trình, đề án học bổng dùng ngân sách nhà nước đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Ngành học phải thuộc nhóm 500 ngành hàng đầu thế giới theo bảng xếp hạng quốc tế uy tín, xét tại thời điểm phê duyệt danh sách hoặc quyết định cử đi. Đây là những điều kiện đáng chú ý: hỗ trợ du học không phải quyền lợi mặc định cho mọi người ra nước ngoài học, mà gắn với chương trình được duyệt và tiêu chí ngành học.
Mức hỗ trợ phải theo kịp chi phí thực tế
Điều chỉnh sinh hoạt phí là cần thiết khi học phí và chi phí sinh hoạt tại nhiều quốc gia ngày càng cao. Theo đề xuất được nêu trong quá trình xây dựng chính sách, mức sinh hoạt phí có thể tăng khoảng 1,5 đến 2 lần so với quy định trước; mức hằng tháng được xác định theo trình độ đào tạo. Nếu các khoản thiết yếu được bảo đảm và giải ngân đúng hạn, người học sẽ bớt áp lực tài chính, tập trung vào học tập, nghiên cứu thay vì phải làm thêm vì thiếu tiền.
Nhưng một mức chung khó phản ánh đúng khác biệt giữa các nước, thậm chí giữa các thành phố trong cùng một nước. Phó giáo sư, tiến sĩ Diệp Thanh Tùng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Trà Vinh, đề xuất xây dựng mức sinh hoạt cơ bản theo từng quốc gia, tính đến chênh lệch chi phí giữa các đô thị và rà soát định kỳ khi giá cả, tỷ giá biến động đáng kể. Đây nên là nguyên tắc cốt lõi: sinh hoạt phí du học và vé máy bay du học phải được thiết kế theo nhu cầu thực, với quy trình chi trả minh bạch, đúng thời điểm. Hỗ trợ thấp hơn chi phí thiết yếu có thể khiến chính sách chỉ tồn tại trên giấy.
Ngân sách phải đổi lại năng lực phục vụ trong nước
Cấp đủ kinh phí là điều kiện cần, không phải thước đo thành công. Du học bằng ngân sách chỉ đáng đầu tư khi kiến thức và kỹ năng người học tiếp nhận được chuyển thành năng lực giảng dạy, nghiên cứu và giải quyết nhu cầu nhân lực trong nước. Vì vậy, cơ quan cấp kinh phí, đơn vị cử đi hoặc tiếp nhận và người học nên có thỏa thuận rõ về định hướng chuyên môn, vị trí công việc dự kiến, điều kiện làm việc và trách nhiệm sau đào tạo.
Mối liên hệ với cơ sở trong nước cũng cần được duy trì trong thời gian du học, qua hoạt động học thuật, nhóm nghiên cứu và dự án hợp tác. Khi người học trở về, đơn vị tiếp nhận cần bố trí công việc phù hợp, tạo cơ hội nghiên cứu và bảo đảm điều kiện làm việc. Với giảng viên được cử đi thỉnh giảng hoặc trao đổi học thuật, dự thảo còn giao Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định điều kiện, cam kết đầu ra, đồng thời ban hành danh mục quốc gia, ngành trọng điểm và mức hỗ trợ liên quan. Cách tiếp cận này đúng hướng: lựa chọn đúng người, cấp hỗ trợ phù hợp, duy trì kết nối và sử dụng hiệu quả nhân lực sau đào tạo.
Đánh giá chính sách bằng kết quả sau đào tạo
Gói hỗ trợ học phí, bảo hiểm, vé máy bay và sinh hoạt phí có thể giúp người học bớt phụ thuộc vào khả năng tài chính của gia đình, để việc tuyển chọn dựa nhiều hơn vào năng lực và tiềm năng đóng góp. Đó là lý do chính sách có ý nghĩa vượt ra ngoài khoản chi cho từng cá nhân: nó có thể mở rộng nguồn nhân lực được tiếp cận đào tạo quốc tế.
Tuy vậy, số người được cử đi học hay mức hỗ trợ tăng lên chưa đủ để chứng minh hiệu quả. Cần theo dõi tiến độ học tập hợp lý, công khai cơ chế chi trả và chuẩn bị vị trí làm việc, điều kiện nghiên cứu sau khi người học trở về. Kết luận nên rõ ràng: hỗ trợ du học bằng ngân sách là khoản đầu tư công, nên phải được thiết kế sát chi phí và gắn với đầu ra nhân lực. Khi người học có điều kiện hoàn thành chương trình và cơ sở trong nước biết cách sử dụng năng lực họ mang về, ngân sách mới tạo ra giá trị lâu dài.
