Giảm môn thi chưa chắc giảm áp lực
Thi vào lớp 10 là kỳ tuyển sinh chuyển tiếp từ trung học cơ sở lên trung học phổ thông, trong đó phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn đang được đề xuất để giảm áp lực ôn luyện cho học sinh. Dự thảo đặt ra lựa chọn giữa thi hai môn và cách tổ chức nhiều môn hơn, trong bối cảnh Bộ Giáo dục và Đào tạo muốn kỳ thi bớt chi phối việc học. Theo định hướng được nêu, địa phương có thể chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai hình thức, nhưng cần cân nhắc điều kiện thực tế. Đây là hướng điều chỉnh đáng xem xét: bớt một môn có thể giúp học sinh có thêm thời gian, song không đồng nghĩa gánh nặng thi cử sẽ tự biến mất. Nếu sức ép chính đến từ cuộc đua vào trường công lập, giảm số môn chỉ làm thay đổi cách ôn, chưa chắc thay đổi mức độ cạnh tranh.
Ở chiều ủng hộ, giảm số môn có thể thu hẹp khối lượng cần chuẩn bị trong giai đoạn nước rút. Một số trường được cho là đồng thuận với phương án này, nhưng sự đồng thuận không thể thay thế việc đánh giá tác động lên việc học hằng ngày. Câu hỏi đáng bàn không chỉ là học sinh có phải ôn ít hơn hay không, mà còn là các em sẽ phân bổ thời gian thế nào nếu điểm tuyển sinh chỉ dựa vào Toán và Ngữ văn.
Hai môn có thể kéo sự chú ý khỏi phần còn lại
Lo ngại nổi bật là thi hai môn có thể khiến học sinh dồn công sức cho Toán và Ngữ văn, còn các môn khác bị xem nhẹ. Một giáo viên tại Hà Nội muốn giữ ba môn, lập luận rằng cách đó giúp học sinh học đều hơn, trong đó có Tiếng Anh. Lập luận này đáng lưu ý khi mục tiêu giáo dục không chỉ là vượt qua kỳ thi mà còn là xây nền tảng kiến thức rộng. Nếu Toán và Ngữ văn trở thành trọng tâm gần như duy nhất, nguy cơ học lệch có thể tăng, dù thời gian ôn tập tổng thể giảm.
Băn khoăn ấy càng rõ khi trước đây Bộ từng yêu cầu kỳ thi vào lớp 10 công lập có Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba, với lý do hạn chế học lệch. Một học sinh lớp 9 ở Bắc Ninh nói em yêu thích Tiếng Anh nhưng sẽ phải dành trọn thời gian ôn hai môn nếu điểm Toán và Văn quyết định cơ hội vào trường công. Trải nghiệm đó cho thấy thay đổi môn thi không chỉ là chuyện lịch ôn: nó gửi tín hiệu đến học sinh về môn nào đáng ưu tiên. Vì vậy, phương án mới cần được cân nhắc cùng cách duy trì nền nếp học tập toàn diện.
Cạnh tranh tuyển sinh mới là gốc áp lực
Ở những nơi thiếu chỗ học công lập, áp lực không biến mất chỉ vì bỏ một môn thi. Bắc Ninh là ví dụ về địa bàn có đô thị hóa và dân số cơ học tăng nhanh: năm học 2026-2027, gần 54.000 học sinh dự thi, trong khi 60 trường trung học phổ thông công lập đáp ứng khoảng 60% nhu cầu. Dự báo kỳ tuyển sinh năm học 2027-2028 có thể có hơn 71.000 thí sinh; dù dự kiến xây thêm bốn trường và mở rộng một số cơ sở, tỷ lệ đáp ứng vẫn khó vượt 60%. Những con số này nhấn mạnh rằng gốc áp lực là cuộc cạnh tranh suất học, chứ không chỉ số môn phải ôn.
Vì thế, tuyển sinh lớp 10 cần linh hoạt theo quy mô học sinh, mạng lưới trường lớp và khả năng đáp ứng ở từng địa phương. Nơi có đủ chỗ học có thể xem xét xét tuyển; nơi cạnh tranh gay gắt vẫn cần cách phân bổ chỗ học phù hợp, thay vì kỳ vọng một thay đổi về môn thi sẽ giải quyết thiếu hụt. Kết luận hợp lý không phải mặc định hai môn tốt hơn ba môn, mà là đánh giá cả tác động học tập lẫn sức chứa của trường. Giảm áp lực chỉ có ý nghĩa khi học sinh vừa có cơ hội học tập công bằng, vừa không bị đẩy vào việc chỉ chạy theo môn Toán lớp 10 và Ngữ văn.
