Đề xuất kỳ thi lớp 10 mới: ít môn thi, nhiều câu hỏi
Đề xuất kỳ thi lớp 10 mới là việc Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông, trong đó các trường THPT không chuyên chỉ tổ chức thi tuyển với hai môn Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như hiện nay, đồng thời mở rộng phương thức tuyển sinh phổ thông sang xét tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển, và kêu gọi các cơ sở giáo dục góp ý trước thời hạn 30-9-2026 nhằm định hình lại cách đánh giá, lựa chọn học sinh vào lớp 10 một cách đơn giản hơn nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Điểm mấu chốt của dự thảo là kỳ thi lớp 10 vào trường THPT không chuyên chỉ còn hai môn Toán Ngữ văn; đây không phải là điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là tín hiệu của một làn gió cải cách giáo dục hướng tới giảm áp lực thi cử. Theo công văn số 6426/BGDĐT-GDPT, Bộ đề nghị góp ý về Thông tư ban hành Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông. Việc thay đổi cấu trúc kỳ thi chuyển cấp – vốn được xem là “cửa ải” quan trọng trong đời học sinh – chắc chắn sẽ định hình lại thói quen ôn luyện, tâm lý thi cử và chiến lược chọn trường của cả học sinh lẫn phụ huynh.
Ba phương thức tuyển sinh phổ thông: linh hoạt hơn nhưng cần minh bạch
Theo dự thảo, việc tiếp nhận học sinh vào lớp 10 sẽ thực hiện theo ba phương thức: xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển. Nghe qua, hệ thống tuyển sinh phổ thông trở nên linh hoạt hơn, tạo khoảng trống cho các địa phương chủ động thiết kế kỳ thi lớp 10 phù hợp thực tế. Sở Giáo dục và Đào tạo được quyền quyết định phương thức dựa trên quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận, mạng lưới trường lớp và điều kiện địa phương. Tuy nhiên, chính sự linh hoạt này đặt ra yêu cầu cao về minh bạch và công bằng. Khi mỗi nơi có thể chọn cách xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp, phụ huynh sẽ phải đối mặt với “bản đồ tuyển sinh” khác nhau, dễ tạo cảm giác khó nắm bắt. Việc tổ chức thi tuyển hoặc kết hợp chỉ được áp dụng khi số học sinh đăng ký vượt khả năng tiếp nhận sau khi đã điều phối, phân bổ mà vẫn thiếu chỗ học. Câu hỏi đặt ra là các tiêu chí xét tuyển có đủ rõ ràng để tránh tình trạng mập mờ, khiến học sinh không biết nên đầu tư ôn thi hay tập trung vào hồ sơ học bạ.
Kỳ thi chỉ còn Toán Ngữ văn: giảm gánh nặng hay thu hẹp đánh giá?
Ở phương thức thi tuyển vào trường THPT không chuyên, dự thảo quy định kỳ thi lớp 10 gồm hai môn Toán và Ngữ văn, với thời gian làm bài Ngữ văn là 120 phút và Toán là 90 hoặc 120 phút. Đây là thay đổi đáng kể so với quy chế hiện hành, vốn yêu cầu thi ba môn: Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba do Sở Giáo dục và Đào tạo lựa chọn, công bố trước ngày 31-3 hằng năm, và không môn nào được chọn quá ba năm liên tiếp. "Số môn thi tại dự thảo có sự thay đổi đáng kể so với quy chế hiện hành". Về mặt tích cực, việc bỏ môn thứ ba giúp giảm tải áp lực luyện thi, đặc biệt với những em phải chạy theo môn do Sở lựa chọn mỗi năm. Học sinh và phụ huynh có thể tập trung nguồn lực ôn Toán Ngữ văn – hai môn cốt lõi trong chương trình. Song, giới quan sát khó tránh băn khoăn: một kỳ thi tuyển sinh phổ thông chỉ dựa trên hai môn liệu có đủ để phản ánh toàn diện năng lực học sinh, nhất là trong bối cảnh chương trình mới đề cao phẩm chất, năng lực đa chiều? Nguy cơ hệ thống thi cử tiếp tục đặt nặng tư duy toán – văn và làm lu mờ vai trò của các môn khoa học, ngoại ngữ, nghệ thuật là điều cần được cân nhắc kỹ.
Trường chuyên, trường không chuyên: khoảng cách định hướng ngày càng rõ
Dự thảo không áp dụng “mô hình hai môn” một cách tuyệt đối. Đối với trường THPT chuyên, học sinh vẫn phải thi hai môn chung là Toán, Ngữ văn và thi thêm một môn chuyên, mỗi môn chuyên có đề thi riêng nhằm tuyển chọn học sinh có năng khiếu ở môn học đó. Như vậy, kỳ thi lớp 10 cho khối chuyên giữ lại yếu tố phân hóa mạnh, còn tuyến trường không chuyên chuyển sang đánh giá tập trung hơn trên hai môn nền tảng. Cách thiết kế này vô tình khắc họa khoảng cách định hướng giữa hai loại hình trường. Trường chuyên tiếp tục là nơi phát hiện và nuôi dưỡng năng khiếu theo môn học cụ thể, trong khi trường thường được nhìn như "làn đường phổ thông" thiên về trang bị nền tảng kiến thức cơ bản. Với phụ huynh, điều này đặt ra lựa chọn chiến lược: nếu con có năng lực nổi trội ở một môn nhất định, cánh cửa hợp lý vẫn là trường chuyên; còn nếu mục tiêu là ổn định, giảm áp lực thi cử, trường không chuyên với kỳ thi nhẹ hơn có thể được ưu tiên.
Cải cách giáo dục hay chỉ là giản lược thủ tục?
Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết việc xây dựng dự thảo được thực hiện trên cơ sở rà soát quy định hiện hành, đồng thời nghiên cứu các quy định pháp luật và chủ trương mới về đổi mới quản trị giáo dục, chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính. Nói cách khác, đề xuất kỳ thi lớp 10 chỉ còn Toán Ngữ văn nằm trong bức tranh lớn hơn của cải cách giáo dục hướng tới bộ máy tinh gọn, quy trình tuyển sinh phổ thông đơn giản và dễ vận hành. Bộ yêu cầu các đơn vị gửi văn bản góp ý trước ngày 30-9-2026, tập trung vào các điểm vướng mắc, chưa rõ, khó tổ chức thực hiện và đề xuất phương án sửa đổi, bổ sung cụ thể. Điểm tích cực là cộng đồng giáo dục – từ Sở đến trường – được tham gia phản biện, thay vì chỉ nhận mệnh lệnh áp đặt. Nhưng để cải cách thực sự có ý nghĩa, tranh luận không nên dừng lại ở khía cạnh thủ tục. Cần đặt thẳng câu hỏi: cấu trúc kỳ thi lớp 10 mới có giúp nâng chất lượng học tập, khuyến khích năng lực đa dạng của học sinh, hay chỉ là cách “làm gọn giấy tờ” cho hệ thống? Câu trả lời sẽ phụ thuộc vào những góp ý được gửi trước hạn 30-9 và cách Bộ tiếp thu, điều chỉnh bản dự thảo.
