Đề xuất mới, chưa phải quy định áp dụng
Thi vào lớp 10 hai môn là phương án tuyển sinh trong đó thí sinh dự thi Toán và Ngữ văn nếu địa phương tổ chức thi, thay vì ba môn như cách áp dụng hiện nay. Đây là nội dung trong dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 23/10 để lấy ý kiến đến hết ngày 1/11/2026. Ngày 28/10, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, giải thích lý do Bộ đưa ra phương án này. Cần phân biệt rõ: Bộ đang đề xuất giảm số môn thi lớp 10 từ ba xuống còn Toán, Ngữ văn; dự thảo vẫn được lấy ý kiến, chưa phải quy định chính thức. Vì vậy, phụ huynh và học sinh chưa nên xem hai môn là phương án chắc chắn cho kỳ tuyển sinh sắp tới. Giá trị của đề xuất nằm ở hướng điều chỉnh và những câu hỏi nó buộc ngành giáo dục phải trả lời.
Giảm áp lực khi kỳ thi không còn là cánh cửa duy nhất
Lý do thuyết phục nhất của phương án thi lớp 10 hai môn là giảm gánh nặng ôn tập trong một kỳ thi vốn gây sức ép lớn với học sinh cuối cấp trung học cơ sở. Khi phải chuẩn bị đồng thời nhiều môn, các em có thể mất thêm thời gian và chịu áp lực tâm lý; gia đình cũng phải dồn nguồn lực cho việc ôn luyện. Bộ còn nhìn nhận rằng vai trò của kỳ thi cần thay đổi: không nên biến tuyển sinh thành rào cản khiến học sinh mất cơ hội học tiếp. Theo ông Thái Văn Tài, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở vào lớp 10 đã tăng từ khoảng 75% lên 80% trên cả nước; một số địa phương đạt 95–97%. Nếu sức chứa trường lớp tiếp tục được mở rộng, nhiều nơi có thể xét tuyển thay vì tổ chức cạnh tranh bằng thi cử. Khi ấy, duy trì nhiều môn thi ở mọi địa phương sẽ khó biện minh.
Dự thảo cho phép địa phương chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai phương thức; riêng nơi tổ chức thi, môn thi lớp 10 được đề xuất là Toán và Ngữ văn. Đây là điểm quan trọng: giảm môn không đồng nghĩa mọi học sinh đều phải dự một kỳ thi thống nhất trên toàn quốc. Cách tiếp cận chuyển trọng tâm từ sàng lọc bằng bài thi sang bảo đảm điều kiện tiếp nhận, phù hợp với năng lực trường lớp và nhu cầu từng địa phương. Tuy nhiên, mục tiêu mở rộng cơ hội học tập chỉ thành hiện thực nếu địa phương chuẩn bị đủ trường, lớp và giáo viên; giảm môn thi tự nó không giải quyết được bài toán chỗ học.
Không để môn thi quyết định cách học và hướng nghề
Một kỳ thi có sức chi phối lớn hơn số bài kiểm tra trong phòng thi: môn nào được chọn thường kéo theo nhiều thời gian ôn luyện, học thêm và sự chú ý của gia đình. Bộ cho rằng nếu dùng môn thi để sàng lọc, học sinh có thể tập trung vào những môn ấy thay vì phát triển đồng đều kiến thức và năng lực. Ông Thái Văn Tài cảnh báo cách tổ chức thi có thể vô tình định hướng các em học theo môn thi, rồi ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp. Đây là lập luận đáng cân nhắc: học sinh tuổi 15 không nên bị đẩy vào một lối học hẹp chỉ vì cấu trúc tuyển sinh. Theo định hướng của Bộ, học tập cần giúp các em nhận ra năng lực và sở thích, còn kỳ thi chỉ là công cụ dùng khi cần tuyển sinh.
Dù vậy, giảm số môn thi không tự động tạo ra giáo dục toàn diện. Nếu Toán và Ngữ văn trở thành hai môn quyết định cơ hội vào trường, nguy cơ dạy và học tập trung quá mức vào chính hai môn này vẫn còn. Băn khoăn khác là việc không thi Tiếng Anh có thể làm suy yếu động lực học ngoại ngữ, trong lúc ngành giáo dục thúc đẩy mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Nỗi lo ấy không nhất thiết bác bỏ đề xuất, nhưng cho thấy cần có cách bảo đảm học sinh vẫn học đầy đủ các môn, thay vì để kỳ thi trở thành thước đo duy nhất. Nếu thiếu đánh giá và hướng dẫn phù hợp, lời hứa giảm áp lực có thể chỉ chuyển áp lực sang hai môn còn lại.
Cần chờ góp ý và cách triển khai cụ thể
Ở những nơi vẫn tổ chức thi tuyển, dự thảo nêu thời gian làm bài Ngữ văn là 120 phút, Toán từ 90 đến 120 phút; tuyển sinh trường trung học phổ thông chuyên vẫn có thêm môn chuyên tương ứng. Những chi tiết này cho thấy phương án không xóa bỏ mọi khác biệt giữa các loại hình tuyển sinh. Từ nay đến hết ngày 1/11/2026, ý kiến của nhà trường, chuyên gia, phụ huynh và học sinh sẽ là căn cứ để Bộ tiếp tục hoàn thiện dự thảo. Vì thế, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là thi hai hay ba môn, mà còn là địa phương nào thật sự cần thi, năng lực tiếp nhận học sinh được bảo đảm ra sao và các môn không thi sẽ được duy trì chất lượng bằng cách nào.
Giảm từ ba môn xuống Toán và Ngữ văn là hướng đi có lý nếu mục tiêu là bớt áp lực và mở rộng cơ hội học tập; nhưng con số hai không thể thay thế một chính sách bảo đảm học tập toàn diện. Đề xuất chỉ đáng ủng hộ khi đi kèm đủ chỗ học, tuyển sinh minh bạch và cơ chế tránh dồn toàn bộ sức ép vào hai môn. Trước khi dự thảo được hoàn thiện và ban hành, đây vẫn là phương án để thảo luận, không phải quy định đã có hiệu lực.
