Khi lò gốm mở cửa sang không gian số
Làng gốm truyền thống bước vào kỷ nguyên số là quá trình các nghệ nhân, hộ sản xuất và hợp tác xã gốm thủ công áp dụng công nghệ số, thương mại điện tử và livestream để số hóa quy trình sản xuất, chuẩn hóa OCOP sản phẩm gốm, mở rộng thị trường tiêu thụ và hình thành mô hình kinh tế số làng nghề bền vững dựa trên nền tảng “nông dân số – sản phẩm số – thị trường số”.
Điểm mấu chốt của làng gốm hôm nay không còn nằm ở việc đốt lò bao nhiêu mẻ, mà nằm ở việc có xuất hiện trên nền tảng số hay không. Những phiên livestream quảng bá sản phẩm OCOP đang cho các chủ thể nông thôn thấy một sự thật đơn giản: nếu không lên mạng, họ sẽ bị bỏ lại phía sau. Livestream không chỉ là công cụ bán hàng, mà là “cửa ngõ” để làng nghề bước vào kinh tế số làng nghề, kể câu chuyện sản phẩm và kiểm chứng ngay lập tức phản hồi của thị trường.
Sự thay đổi này không diễn ra trong chân không. Ở nhiều địa phương, từ nông sản đến hoa kiểng, chính quyền đã chủ động tổ chức các buổi giới thiệu sản phẩm OCOP trên môi trường số để đổi mới phương thức quảng bá và kết nối tiêu thụ. Làng gốm – với đặc trưng là sản phẩm thủ công gốm – đang đứng trước cơ hội lặp lại hành trình ấy, nhưng với yêu cầu cao hơn về hình ảnh, câu chuyện và dịch vụ hậu mãi.
Livestream OCOP: Từ sân đình tới phòng thu online
Livestream đang thay thế hội chợ truyền thống để trở thành sân khấu mới cho OCOP sản phẩm gốm. Khi một phiên livestream OCOP diễn ra, chủ thể trực tiếp giới thiệu sản phẩm, quy trình sản xuất và giá trị đặc trưng, đồng thời tương tác với người mua theo thời gian thực. Điều này giúp người làm nghề hiểu rõ sản phẩm nào được quan tâm, câu chuyện nào chạm đến khách hàng – dữ liệu mà trước đây phải mất cả mùa chợ mới tự rút kinh nghiệm.
Tại một xã nông thôn, chương trình livestream giới thiệu sản phẩm OCOP được tổ chức qua fanpage chính quyền, với lãnh đạo xã và nghệ nhân cùng lên sóng, hướng dẫn người tiêu dùng cách tiếp cận kênh mua hàng chính thức để bảo đảm quyền lợi khách hàng và uy tín sản phẩm địa phương. Theo kế hoạch, địa phương này sẽ tổ chức khoảng 15 buổi livestream trên Facebook, TikTok, YouTube, Zalo và các sàn thương mại điện tử để duy trì nhịp tương tác với thị trường.
Không chỉ chính quyền, các Hội Nông dân và Đoàn Thanh niên cũng tham gia tổ chức livestream, giúp hội viên nông dân làm quen phương thức quảng bá mới, mở rộng thị trường và hình thành mô hình “nông dân số – sản phẩm số – thị trường số”. Với gốm truyền thống Việt Nam, khẩu hiệu này hoàn toàn có thể trở thành “thợ gốm số – sản phẩm gốm số – chợ gốm số”, nếu mỗi lò gốm nghiêm túc coi livestream bán gốm sứ là một công đoạn không thể thiếu trong chuỗi sản xuất – tiêu thụ.
OCOP và bài toán chuẩn hóa để bước ra thị trường rộng
Đi cùng với livestream, chương trình OCOP buộc làng nghề phải trả lời câu hỏi khó: sản phẩm đã đủ chuẩn để đứng trên kệ số hay chưa. Một trong những định hướng quan trọng của các mô hình nông thôn số là hỗ trợ ít nhất 60 chủ thể, chuẩn hóa 20 sản phẩm, xây dựng kênh bán hàng chung, đào tạo kỹ năng và tạo đơn hàng thực tế để duy trì kinh doanh số sau giai đoạn hỗ trợ. Với OCOP sản phẩm gốm, chuẩn hóa không chỉ là bao bì đẹp, mà là thống nhất chất lượng, kích cỡ, thông tin truy xuất và câu chuyện thương hiệu.
Theo các chuyên gia thương mại điện tử, hiệu quả của một phiên livestream không chỉ đo bằng số lượng đơn hàng mà còn ở mức độ người bán hiểu sản phẩm và kể được câu chuyện phía sau sản phẩm. Đây là điểm yếu cố hữu của nhiều làng nghề: sản phẩm tinh xảo, nhưng câu chuyện mơ hồ. OCOP buộc các chủ thể phải hệ thống hóa quy trình, tiêu chuẩn và câu chuyện, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh trên các sàn e-commerce thủ công gốm – nơi người mua có thể so sánh hàng chục mẫu cùng loại chỉ bằng vài cú chạm.
Các hoạt động chuyển đổi số ở cấp xã không dừng ở tuyên truyền. Tổ chuyển đổi số cộng đồng thường “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn thanh toán không dùng tiền mặt, quản lý bán hàng, hóa đơn điện tử, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm trên môi trường số. Đây chính là tầng hạ tầng mềm để làng gốm, vốn quen sổ tay và tiền mặt, có thể bước sang giai đoạn kinh tế số làng nghề mà không bị sốc hay lệ thuộc hoàn toàn vào trung gian.
Nông dân, thợ gốm học làm thương nhân số
Nếu gốm muốn sống tốt trên nền tảng số, người thợ phải trở thành thương nhân số. Điều này đang diễn ra trước tiên ở nông sản và cây giống, nơi các hộ sản xuất chủ động chụp ảnh, quay video, livestream, mở gian hàng trên nhiều sàn khác nhau để bán hàng đa kênh. Có cơ sở đã biến thương mại điện tử thành kênh kinh doanh chính, đưa khoảng 150 mã sản phẩm lên các nền tảng như Shopee và TikTok Shop, với lúc cao điểm đạt 1.000 – 1.200 đơn mỗi ngày. Đây là minh chứng rõ ràng rằng hàng thủ công, nếu được tổ chức bài bản, hoàn toàn có thể sống được trên e-commerce.
Điểm tích cực là nông dân không còn bị “ném lên mạng” một cách tự phát. Các lớp tập huấn đang được tổ chức, trang bị kỹ năng bán hàng đa kênh, xây dựng và vận hành gian hàng, sản xuất nội dung, quảng cáo, livestream, quản lý đơn hàng, thậm chí ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Song song, các chương trình phối hợp ở cơ sở giúp nông dân từng bước hình thành phương thức “nông dân số – sản phẩm số – thị trường số”.
Đối với làng gốm truyền thống Việt Nam, đây là lộ trình đã có sẵn, chỉ chờ áp dụng: từ tập huấn nội dung livestream bán gốm sứ, chuẩn hóa quy trình đóng gói – vận chuyển đồ dễ vỡ, đến thiết lập dịch vụ chăm sóc khách hàng và xử lý khiếu nại trực tuyến. Khi người thợ gốm biết đọc số liệu đơn hàng, hiểu chi phí nền tảng, vận chuyển và nghĩa vụ thuế, họ không còn là “người làm thuê cho thuật toán”, mà trở thành chủ thể kinh doanh trên không gian số.
Từ chợ làng tới “xã thương mại điện tử”: Cơ hội và điều kiện để gốm bứt phá
Nhiều địa phương đang đặt mục tiêu rất cụ thể cho 100 ngày chuyển đổi số trong kinh doanh: 100% hộ được tuyên truyền, hướng dẫn; 95% hộ được cấp mã QR thanh toán không dùng tiền mặt; 15% hộ kinh doanh cố định có gian hàng trực tuyến trên sàn thương mại điện tử hoặc mạng xã hội. Sau 100 ngày, địa phương kỳ vọng tạo chuyển biến rõ rệt, góp phần phát triển kinh tế số và nâng cao đời sống người dân. Nếu các làng gốm được đưa vào các chương trình như vậy, “chợ gốm” sẽ không còn giới hạn bởi địa lý.
Mục tiêu dài hạn hơn là hình thành các mô hình “xã thương mại điện tử”, trong đó ngành chuyên môn, chính quyền, doanh nghiệp thương mại điện tử, logistics và người sản xuất kết nối để tạo hệ sinh thái thương mại điện tử, giúp sản phẩm địa phương nâng cao sức cạnh tranh và vươn xa thị trường trong nước lẫn xuất khẩu. Mục tiêu lớn nhất của mô hình là hình thành năng lực thương mại điện tử thực chất, để người dân chủ động tham gia, vận hành và duy trì hoạt động kinh doanh trên môi trường số, thay vì phụ thuộc vào chiến dịch ngắn hạn.
Kinh nghiệm triển khai mô hình “chợ số 4.0” – nơi tiểu thương được mở tài khoản ngân hàng miễn phí, cài đặt Mobile Banking và nhận mã QR thanh toán ngay trong ngày, không phát sinh chi phí, không gây phiền hà – cho thấy: rào cản lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở tuổi tác hay trình độ, mà ở cách tổ chức hỗ trợ. Nếu cách làm này được nhân rộng tới các chợ gốm, kết hợp OCOP và chương trình tập huấn thương mại điện tử, làng gốm không chỉ giữ được lửa lò, mà còn có thể sống khỏe trong kỷ nguyên số hóa.
