Mâm cỗ chay Vu Lan: không chỉ là bữa ăn, mà là lời tri ân
Mâm cỗ chay Vu Lan là tập hợp các món ăn chay thanh tịnh được gia đình chuẩn bị nhân dịp Vu Lan và Rằm tháng 7, nhằm bày tỏ lòng hiếu kính với cha mẹ, ông bà, tổ tiên, đồng thời hướng đến tinh thần từ bi và hạn chế sát sinh theo giáo lý Phật giáo. Mâm cơm này không phải cuộc trình diễn cầu kỳ mà là một nghi lễ đời thường, nơi những công thức nấu ăn chay giản dị được dùng để chuyển tải lòng biết ơn. Rằm tháng 7 hàng năm, nhiều gia đình sửa soạn chu đáo mâm cúng dâng lên gia tiên, thần Phật, bên cạnh mâm cỗ mặn là mâm cỗ chay với món ăn đơn giản, dễ làm mà vẫn đẹp mắt. Đó là lựa chọn đầy chủ ý: tôn trọng truyền thống nhưng ưu tiên sự thực tế cho các gia đình bận rộn. Cách nhìn hiện đại về mâm cỗ chay Vu Lan nên rời khỏi khuôn mẫu "ăn cho có": món chay không nhàm chán nếu biết kết hợp rau củ, đậu, nấm, ngũ cốc thành thực đơn ăn chay đa dạng, thanh nhẹ và cân bằng. Khi xem bữa chay là thời khắc kết nối, cả nhà cùng vào bếp, chia nhau từng công đoạn, người lớn dạy con cái về hiếu lễ qua những việc rất nhỏ: rửa rau, vo gạo, bày đĩa.
Khung sườn mâm cỗ: 10 món chay thanh tịnh nhưng không cầu kỳ
Một mâm cỗ chay Vu Lan thuyết phục cần đủ món mà vẫn giữ được sự thanh đạm, dễ ăn. Thực đơn mâm cỗ chay cúng Rằm tháng 7 của chị Vũ Thu Hương ở Hà Nội là ví dụ điển hình, gồm giò, nấm trộn, chả, canh ngũ sắc, nem rán, bánh bao, xôi, thạch hoa sen… Đây là khung sườn lý tưởng: có món nguội, món chiên, món canh, món kho và tráng miệng. Thêm gợi ý từ thực đơn ăn chay tháng Vu Lan mà Dương Yến Nhi – người ăn chay trường 17 năm, bắt đầu từ năm 15 tuổi – chia sẻ, với những mâm cơm gần gũi như bún riêu chay, cà tím kho, nấm kho sả gừng, canh khổ qua rong biển… Điểm chung giữa hai người nội trợ là tư duy tối giản mà vẫn phong phú: từ rau củ, đậu hũ, các loại nấm, mọi món ăn chay thanh tịnh đều xoay quanh những nguyên liệu quen thuộc, không đòi hỏi kỹ thuật nhà hàng. Nhiều mâm cơm chay mà Yến Nhi gợi ý chỉ mất khoảng 15–30 phút để chuẩn bị, vẫn đủ món và đẹp mắt. Đó là lời đáp rõ ràng cho nỗi lo "không đủ thời gian" khi cúng Rằm tháng 7.
- Nhóm món chính: giò nấm, chả chay, đậu hũ kho nấm, cà tím kho.
- Nhóm món nhẹ/khai vị: nấm trộn thính, nem rán chay, gỏi cuốn chay.
- Nhóm món nước: canh nấm đậu hũ ngũ sắc, canh khổ qua rong biển.
- Nhóm tinh bột: xôi, bánh bao, bún, miến xào chay thập cẩm.
- Tráng miệng: thạch hoa sen, trái cây như xoài, đu đủ.
Giò nấm, nấm trộn thính, chả chay: bộ ba món chính dễ làm
Nếu phải chọn ba món làm "trụ cột" cho mâm cỗ chay Vu Lan, giò nấm, nấm trộn thính và chả nấm là ứng viên sáng giá: vừa đẹp mắt vừa ít công đoạn. Với giò nấm, chị Hương dùng nấm bào ngư, nấm hương, mộc nhĩ và đậu phụ trắng; nấm ngâm nở, băm nhỏ rồi xào tới khi thật khô, trộn với đậu phụ bóp mịn theo tỷ lệ 1 phần nấm và 1,5–2 phần đậu phụ, nêm muối, hạt nêm chay, chút tiêu, cho vào khuôn hấp khoảng 30 phút và ép lạnh để giò chắc, cắt lát đẹp. Nấm trộn thính dùng nấm bào ngư xé sợi, luộc nhanh, vắt thật ráo, sau đó rang cho săn, hơi xém cạnh rồi trộn với thính gạo, sả băm, lá chanh thái chỉ, muối, tiêu, nước mắm chay ngay trước khi ăn để giữ mùi thính. Chả nấm từ bi kết hợp nấm hương, nấm bào ngư, mộc nhĩ băm nhỏ, xào khô, trộn với đậu phụ, chút bột năng tạo độ kết dính, nặn miếng vừa ăn, hấp 15–20 phút rồi áp chảo cho vàng thơm. Ba công thức nấu ăn chay này chứng minh món chính không cần nguyên liệu lạ đời, chỉ cần kiên nhẫn làm khô nấm và ép chặt khối giò, chả là đủ.
Nem chay, miến xào, món kho: tạo độ phong phú cho mâm cỗ
Mâm cỗ chay Vu Lan sẽ kém hấp dẫn nếu chỉ có món luộc, canh nhạt; cần thêm những món giòn, đậm đà để cả nhà thấy được chiều sâu hương vị. Nem rán chay với nhân nấm, miến, cà rốt, giá đỗ cuốn trong bánh tráng chiên vàng, ăn cùng nước chấm chay là món mà hầu như ai cũng dễ chấp nhận, lại hợp không khí cúng Rằm tháng 7. Miến xào chay thập cẩm kết hợp miến ngâm mềm xào nhanh với nấm, cà rốt, bắp cải, măng, nêm nước tương, gia vị chay và thêm đậu hũ chiên để tăng dinh dưỡng. Nhóm món kho là điểm nhấn để bữa ăn không bị nhạt: đậu hũ chiên sả ớt hoặc kho nấm rơm, nấm đông cô cùng nước tương, tiêu, gia vị vừa phải sẽ đậm đà mà vẫn giữ vị tự nhiên. Các mâm cơm của Yến Nhi với cà tím kho, nấm thập cẩm kho sả nghệ, chả lụa chay kho khổ qua cho thấy món kho chay hoàn toàn có thể "bắt cơm" không kém món mặn. Điểm quan trọng là mạnh dạn dùng sả, gừng, tiêu, tương, mắm chay để tạo tầng hương vị, tránh nêm quá nhạt khiến người mới ăn chay cảm thấy thiếu thỏa mãn.
Canh ngũ sắc, rau củ, tráng miệng: hoàn thiện mâm cúng mà không quá tải
Một mâm cỗ chay Vu Lan chỉ trọn vẹn khi có món nước thanh, rau củ và tráng miệng nhẹ nhàng. Canh nấm đậu hũ ngũ sắc dùng củ cải trắng, cà rốt, ngô ngọt, nấm hương, hành lá, rau mùi; củ quả được ninh 30–40 phút để lấy vị ngọt, lọc nước trong rồi cho rau củ ngũ sắc, cuối cùng mới thêm nấm và đậu hũ để không bị nát. Nhiều mâm cơm của Yến Nhi cũng xoay quanh canh khổ qua rong biển, canh mướp mồng tơi, hoặc đơn giản là bắp cải luộc chấm nước tương ớt. Rau củ xào ngũ sắc với bông cải, cà rốt, đậu Hà Lan, bắp non, nấm xào nhanh trên lửa lớn, nêm vừa phải sẽ giữ màu tươi và độ giòn, là món bổ sung tốt cho thực đơn ăn chay ngày lễ. Tráng miệng có thể là thạch hoa sen mà chị Hương chuẩn bị hoặc trái cây như xoài, đu đủ trong các mâm cơm của Yến Nhi. Những món này không phức tạp nhưng giúp mâm cúng Rằm tháng 7 cân bằng, đẹp mắt và dễ ăn cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.
