Thành phố trực thuộc Trung ương: Bước chuyển quyền lực và không gian phát triển
Thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là mô hình chính quyền đô thị được thành lập trên cơ sở giữ nguyên diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Bắc Ninh, hướng tới một không gian đô thị hiện đại, xanh, thông minh, có năng lực cạnh tranh khu vực, đồng thời bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Kinh Bắc như dân ca Quan họ, tranh Đông Hồ và hệ thống di tích lịch sử trong tiến trình đô thị hóa. Việc Chính phủ phê duyệt và trình Quốc hội Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương không thể hiểu giản đơn là “lên hạng hành chính” mà là một cuộc tái cấu trúc quyền lực, nguồn lực và không gian phát triển. Khi Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050 được công bố cùng quyết định công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I, tỉnh đã tự đặt mình vào quỹ đạo mới: phải hành xử như một đô thị trung tâm vùng, thay vì một tỉnh thuần nông mở rộng.
Từ nền tảng kinh tế loại I đến tham vọng cực tăng trưởng vùng Thủ đô
Nếu không có nền tảng kinh tế đủ mạnh, câu chuyện thành phố trực thuộc Trung ương sẽ chỉ là tham vọng trên giấy. Bắc Ninh đã chứng minh điều ngược lại: quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, GRDP tăng 10,27% và thu hút FDI xếp thứ 2 toàn quốc, chỉ sau TP. Hồ Chí Minh. Với gần 4 triệu dân và vị trí cửa ngõ phía Bắc Thủ đô, Bắc Ninh là hạt nhân của tam giác kinh tế Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh và các hành lang kinh tế trọng điểm. Một quotable đáng chú ý là: “Năm 2025, quy mô kinh tế Bắc Ninh đứng thứ 5 cả nước, tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 10,27% và thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) xếp thứ 2 toàn quốc.” Đề án đô thị xác định phát triển công nghiệp công nghệ cao, điện tử, bán dẫn, vi mạch và hạ tầng kết nối như Vành đai 4, 5, cảng hàng không quốc tế Gia Bình, đường sắt tốc độ cao là trụ cột để Bắc Ninh trở thành cực tăng trưởng của vùng Thủ đô.
Không gian đô thị hiện đại: Từ thôn thông minh đến đô thị nén
Điểm đáng giá trong câu chuyện phát triển đô thị Bắc Ninh là sự dịch chuyển bắt đầu từ cấp cơ sở chứ không chỉ trên bàn nghị sự. Hiệp Hòa triển khai kế hoạch “100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số”, trang bị máy tính, máy quét đến từng chi bộ, thôn và thí điểm 5 “thôn toàn diện” với tham vọng hình mẫu về kinh tế, hạ tầng số, môi trường và an ninh trật tự. Nếnh – “động cơ kinh tế” với 4 khu công nghiệp, đóng góp tới 30% GRDP của tỉnh – lựa chọn mô hình đô thị nén với chung cư 30 tầng, đồng thời dự kiến dùng AI vào điều hành để giảm tải cho bộ máy nhân sự. Việt Yên thì đặt mục tiêu đến 2027 không còn hộ nghèo, đồng thời thu hút các khu công nghiệp 200–300 ha để đạt tiêu chí đô thị loại II bền vững. Hình ảnh Bắc Ninh được phác họa là nơi người dân được thụ hưởng dịch vụ công trực tuyến toàn trình trên 90%, 100% rác thải sinh hoạt được thu gom xử lý và thu nhập bình quân liên tục nâng lên.
Di sản văn hóa Kinh Bắc: Lợi thế cạnh tranh hay nguy cơ bị mờ nhạt?
Thành phố trực thuộc Trung ương càng hiện đại bao nhiêu thì nỗi lo về nhạt bản sắc càng tăng bấy nhiêu. Bắc Ninh đang đứng trước bài toán khó nhưng hấp dẫn: biến di sản văn hóa Kinh Bắc thành lợi thế cạnh tranh, thay vì “gánh nặng hoài niệm”. Dân ca Quan họ không chỉ là tiết mục lễ hội, mà là nếp sống, phong tục giao duyên, cách người Kinh Bắc tiếp khách, giữ tình. Tỉnh hiện sở hữu khoảng 1.600 di tích lịch sử, văn hóa với 651 di tích được xếp hạng, 24 bảo vật quốc gia cùng 8 di sản được UNESCO vinh danh; đó là nguồn lực mềm hiếm có cho một đô thị loại I. Tranh Đông Hồ, ca trù, tín ngưỡng thờ Mẫu, thực hành Then, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm… tạo ra một “bộ mã văn hóa” đủ sâu để Bắc Ninh xây dựng hình ảnh đô thị văn hóa miền Bắc: hạ tầng hiện đại, kinh tế năng động nhưng không đánh đổi bản sắc. Câu hỏi lớn là mức độ nhất quán trong việc đưa di sản vào giáo dục, không gian công cộng và sản phẩm du lịch, thay vì chỉ bảo tồn hồ sơ.
Cơ hội và thách thức cho đời sống người dân trong giai đoạn thành phố trực thuộc Trung ương
Với người dân, thành phố trực thuộc Trung ương sẽ chỉ có ý nghĩa khi đời sống thay đổi theo hướng cụ thể: giao thông thông suốt, dịch vụ công nhanh, môi trường trong lành, cơ hội việc làm rộng mở. Câu hỏi “Lên phường thì đời sống của nhân dân sẽ được hưởng lợi gì, thay đổi ra sao?” mà Bí thư Đảng ủy Hiệp Hòa nhắc tới cho thấy tâm thế thực tế của cơ sở. Một thành phố hiện đại cần hạ tầng, công nghiệp, dịch vụ và môi trường sống chất lượng cao, nhưng cũng phải là nơi người dân cảm thấy gắn bó, tự hào về bản sắc riêng. Việc Quốc hội thảo luận Tờ trình 473/TTr-CP và Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, với tỷ lệ cử tri đồng thuận rất cao, phản ánh sự gặp nhau giữa ý Đảng và lòng dân, nhưng kỳ vọng cao luôn đi cùng sức ép kết quả. Nếu Bắc Ninh tận dụng được cửa sổ cơ hội này, địa phương có thể trở thành trung tâm kinh tế, công nghiệp và du lịch văn hóa của khu vực; nếu chậm chân, đô thị hóa sẽ chỉ tạo ra những khu phố na ná nhau, thiếu linh hồn Kinh Bắc.
