Thành phố trực thuộc Trung ương: bước nhảy phát triển, không phải chỉ là đổi tên
Thành phố trực thuộc Trung ương là đơn vị hành chính đô thị có vị thế ngang tỉnh, được tổ chức chính quyền 2 cấp, giữ vai trò hạt nhân trong mạng lưới liên kết vùng và được ưu tiên phân bổ nguồn lực, qua đó tạo ra khung thể chế và không gian phát triển rộng hơn so với mô hình tỉnh truyền thống. Việc Chính phủ đã thông qua và trình Quốc hội Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử đối với địa phương này. Sáng 12.8, Quốc hội bắt đầu thảo luận Đề án, cho thấy thời điểm “lên đô thị Trung ương” không còn là câu chuyện xa vời mà đã bước vào giai đoạn quyết định. Theo tôi, đây không chỉ là sự nâng cấp danh xưng, mà là thời khắc Bắc Ninh phải tự trả lời một câu hỏi khó: có đủ tầm nhìn và kỷ luật quản trị để biến cơ hội thể chế thành chất lượng sống tốt hơn cho gần 4 triệu người dân đang sinh sống trong vùng cửa ngõ phía Bắc Thủ đô Hà Nội hay không.
Mô hình chính quyền 2 cấp: không gian phát triển mới hay rối ren mới?
Việc tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang được kỳ vọng mở ra không gian phát triển mới cho Bắc Ninh. Về nguyên tắc, thành phố trực thuộc Trung ương với cấp thành phố và cấp phường/xã cho phép phân quyền sâu hơn, xử lý nhanh các vấn đề quy hoạch đô thị Bắc Ninh, hạ tầng và dịch vụ công. Nhưng nếu coi đó là “chiếc áo rộng” mà bộ máy không kịp thích nghi, nguy cơ rối ren trong phát triển hành chính địa phương là rất rõ. Bằng chứng nằm ngay trong thực tiễn: việc sáp nhập, nâng cấp các đơn vị hành chính cấp xã lên phường đang là nhiệm vụ then chốt để hoàn thiện tổ chức đô thị. Khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, nhiều đồ án quy hoạch không còn bó hẹp trong một địa phương mà giao thoa giữa nhiều phường, xã. Nếu không có cơ chế phối hợp rõ ràng, mô hình 2 cấp sẽ tạo ra vùng giáp ranh lỏng lẻo, khiến quy hoạch bị chia cắt và hiệu quả sử dụng đất suy giảm.
Quy hoạch đô thị Bắc Ninh: phải đi trước một bước, không chạy theo dân số và dự án
Ở thời điểm chuyển mình lên thành phố trực thuộc Trung ương, quy hoạch đô thị Bắc Ninh không thể là bản vẽ kỹ thuật thuần túy mà phải trở thành công cụ chính trị để sắp xếp lại không gian phát triển. Toàn tỉnh hiện có 44 quy hoạch phân khu; trong đó khu vực Bắc Giang trước đây có 15 và khu vực Bắc Ninh cũ có 29. Con số này cho thấy tầng lớp quy hoạch dày đặc, nhưng chưa chắc đã đồng bộ. Khi địa giới thay đổi, một đồ án có thể liên quan tới hai hoặc ba phường, kéo theo câu hỏi: ai chủ trì, ai chịu trách nhiệm và ai bảo đảm chất lượng sống cho người dân? Theo tôi, điều bắt buộc là rà soát quy hoạch theo địa giới mới, bảo đảm thống nhất với Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn 2075. Nếu từng phường chỉ lo giải quyết nhu cầu trong ranh giới riêng, không nhìn vào hệ thống hạ tầng liên thông, thì chính “địa giới mới” sẽ trở thành điểm nghẽn quy hoạch.
Từ Hiệp Hòa đến Nếnh: chuyển hóa nâng cấp hành chính thành chất lượng sống
Sự chuyển động ở cơ sở cho thấy người dân không quan tâm nhiều đến khái niệm thành phố trực thuộc Trung ương, mà họ hỏi một cách trực diện: “Lên phường thì đời sống sẽ được hưởng lợi gì, thay đổi ra sao?”. Câu hỏi này buộc chính quyền phải biến phát triển hành chính địa phương thành thay đổi cụ thể. Hiệp Hòa chủ động kế hoạch “100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số”, mỗi chi bộ, thôn được trang bị máy tính, họp trực tuyến đến tận cơ sở. Đó là cách nâng cấp quản trị song song với nâng cấp địa vị hành chính. Còn với phường Nếnh – nơi có 4 khu công nghiệp và đóng góp tới 30% GRDP tỉnh – sức ép dân số tạm trú gấp đôi dân số thường trú khiến mô hình “đô thị nén” với chung cư cao khoảng 30 tầng trở thành lựa chọn nhằm tối ưu giá trị đất đai. Theo tôi, nếu các địa phương không gắn quy hoạch đất đai với cây xanh, thoát nước, công trình công cộng và dịch vụ số, lời hứa về đô thị thông minh đến năm 2030 sẽ rất dễ biến thành khẩu hiệu.
Xây đô thị trên nền tảng di sản và liên kết vùng kinh tế: bản sắc hay hòa tan?
Bắc Ninh không thể trở thành thành phố trực thuộc Trung ương theo kiểu “bê tông hóa thuần túy”. Vùng đất Kinh Bắc này gắn với mật độ di tích dày đặc, không gian văn hóa Quan họ và làng tranh Đông Hồ – những giá trị tạo nên nguồn lực nội sinh cho phát triển. Trong tiến trình xây dựng đô thị mới, bảo tồn và phát huy di sản phải được đặt vào trung tâm quy hoạch, trở thành một trụ cột của mô hình đô thị. Đồng thời, Bắc Ninh đang nằm ở vị trí cửa ngõ phía Bắc Hà Nội, là trung tâm tam giác kinh tế Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh và hạt nhân các hành lang kinh tế. Các tuyến vành đai 4, 5 và dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được đẩy nhanh để tăng cường liên kết vùng kinh tế. Tôi cho rằng, nếu quy hoạch mới không tích hợp đầy đủ nội dung bảo tồn di sản và liên kết vùng, thành phố sẽ dễ rơi vào trạng thái tăng trưởng nhanh nhưng nhạt màu văn hóa. Một đô thị chỉ thực sự bền vững khi tăng trưởng kinh tế không đánh đổi bằng sự mai một văn hóa, mà biến văn hóa thành động lực và bản sắc riêng.
