Từ đô thị loại I đến tham vọng thành phố trực thuộc Trung ương
Bắc Ninh thành phố loại I là việc toàn bộ địa giới hành chính tỉnh Bắc Ninh, với hơn 4.700 km² diện tích tự nhiên, 99 đơn vị hành chính cấp xã và quy mô dân số trên 3,98 triệu người, được cơ quan có thẩm quyền chính thức công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I, trở thành một cực tăng trưởng mới với mục tiêu tiến tới thành phố trực thuộc Trung ương trong thập kỷ tới. Thông điệp quan trọng ở đây không chỉ là một tấm “chứng chỉ” danh hiệu. Khi Thủ tướng phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 cùng với việc tỉnh được công nhận đạt tiêu chí đô thị loại I, địa phương đã nhận một bộ khung pháp lý và chính trị cho bước nhảy chiến lược tiếp theo. Theo Bộ trưởng Xây dựng, đó là “bước khởi đầu cho một hành trình kiến tạo mới, mở ra không gian phát triển rộng lớn hơn, hiện đại hơn và bền vững hơn cho Bắc Ninh trong tương lai”. Nói cách khác, mốc đô thị loại I đánh dấu thời điểm Bắc Ninh không thể phát triển theo tư duy tỉnh công nghiệp gia công nữa. Nếu muốn trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030 như mục tiêu quy hoạch đề ra, tỉnh buộc phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, chất lượng không gian sống và năng lực cạnh tranh khu vực.
Quy hoạch đô thị 2050: bộ khung cho một cực đô thị đa cực, đa trung tâm
Quy hoạch đô thị 2050 của Bắc Ninh được lập cho toàn bộ địa giới hành chính tỉnh, với thời hạn ngắn hạn đến năm 2040, dài hạn đến năm 2050 và tầm nhìn đến năm 2075. Về kỹ thuật, đó là một đồ án quy hoạch tổng thể; về chính trị – kinh tế, đó là tuyên bố: Bắc Ninh sẽ không còn phát triển theo kiểu “một đô thị trung tâm, phần còn lại là vệ tinh công nghiệp”. Theo đánh giá của Bộ trưởng Xây dựng, tỉnh đang chuyển từ mô hình đơn cực sang tư duy đa cực, đa trung tâm. Quy hoạch hình thành 3 phân vùng phát triển, 4 hành lang kinh tế chiến lược gắn với 3 tuyến vành đai của Vùng Thủ đô, cùng 6 cụm trung tâm động lực và 12 khu vực đô thị. Không gian đô thị lấy 5 dòng sông Cầu, Đuống, Thương, Lục Nam và Thái Bình làm trục cảnh quan, sinh thái và văn hóa, đi kèm hệ thống hành lang xanh xuyên suốt tỉnh. Điểm đáng nói là cách Bắc Ninh chọn phát triển đô thị nén gắn với giao thông công cộng (TOD), đô thị xanh và đô thị thông minh, thay vì mở rộng tràn lan. Đây không chỉ là “mốt” quy hoạch, mà là điều kiện bắt buộc nếu địa phương muốn trở thành thành phố đáng sống đạt đẳng cấp khu vực châu Á vào năm 2050.
Chiến lược phát triển Bắc Ninh: đặt cược vào bán dẫn, AI và logistics quốc tế
Nếu xem quy hoạch là bộ khung, thì chiến lược phát triển Bắc Ninh chính là cách lấp đầy bộ khung đó bằng những ngành có giá trị gia tăng cao. Định hướng được nhấn mạnh: chuyển từ mô hình gia công, lắp ráp sang công nghiệp công nghệ cao như bán dẫn, vi mạch và trí tuệ nhân tạo. Theo quy hoạch, Bắc Ninh sẽ trở thành trung tâm công nghiệp điện tử, trọng tâm là công nghiệp bán dẫn, sản xuất vi mạch và AI, đồng thời xây dựng hình mẫu đô thị xanh, thông minh, hiện đại, giàu bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Nhiệm vụ thứ tư trong 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm là tiếp tục phát triển công nghiệp công nghệ cao gắn với đổi mới sáng tạo, hướng tới hình thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo bán dẫn và vi mạch cấp vùng. Song song đó, phát triển Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, Khu thương mại tự do Gia Bình, Khu kinh tế chuyên biệt phía Bắc (Kép - Lạng Giang) và hệ thống logistics đa phương thức được xem là bước đi nâng tầm Bắc Ninh thành trung tâm giao thương, logistics hàng không và đường sắt quốc tế của khu vực. Đây là lựa chọn có tính cạnh tranh: thay vì chỉ là “sân sau” công nghiệp của Hà Nội, Bắc Ninh muốn trở thành điểm đến của chuỗi giá trị bán dẫn AI toàn vùng.
Năm nhóm nhiệm vụ trọng tâm: phép thử năng lực quản trị đô thị
Để biến tham vọng thành phố trực thuộc Trung ương thành hiện thực, Bộ trưởng Xây dựng đã giao Bắc Ninh 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm và đây mới là phần khó. Nhiệm vụ đầu tiên là tăng cường quản lý quy hoạch: công khai rộng rãi Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư; đồng thời rà soát, điều chỉnh hoặc lập mới các quy hoạch phân khu, chi tiết và quy hoạch hạ tầng kỹ thuật bảo đảm thống nhất với quy hoạch chung. Các nhiệm vụ tiếp theo bao gồm quản lý chặt chẽ quỹ đất, ưu tiên hạ tầng xanh, không gian công cộng và thiết chế văn hóa – giáo dục – y tế; phát triển kinh tế – xã hội gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh; và đẩy mạnh công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo gắn với bảo tồn giá trị văn hóa Kinh Bắc. Nhóm nhiệm vụ cuối cùng được nêu rõ là nâng cao chất lượng sống của người dân: ưu tiên phát triển nhà ở xã hội, nhà ở công nhân gắn với hạ tầng thiết yếu; đầu tư nâng cấp hệ thống giáo dục, y tế theo tiêu chuẩn quốc tế. Nếu các nhóm nhiệm vụ này chỉ dừng ở văn bản, Bắc Ninh sẽ khó khác biệt so với nhiều tỉnh công nghiệp khác. Phép thử thực sự nằm ở cách tỉnh phân quyền, phân cấp và kiểm soát việc thực thi.
Cạnh tranh vị thế và tương lai thành phố đáng sống
Trong bối cảnh các địa phương như Hải Phòng, Đà Nẵng hay các tỉnh vùng Thủ đô đều đặt tham vọng trở thành cực tăng trưởng, Bắc Ninh đang chọn một lộ trình khác: dùng chứng chỉ đô thị loại I và quy hoạch đô thị 2050 làm nền tảng để “nhảy lớp” lên thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030. HĐND tỉnh đã thông qua đề án công nhận tỉnh đạt tiêu chí đô thị loại I, lãnh đạo tỉnh yêu cầu các sở, ngành tăng tốc hoàn thiện hồ sơ thành lập thành phố trực thuộc Trung ương sau khi hơn 99% hộ dân đồng thuận. Chiến lược phát triển Bắc Ninh, nếu triển khai đúng, có thể tạo nên một thành phố đáng sống ở đẳng cấp khu vực châu Á vào năm 2050. Điều này không tự nhiên xảy ra: nó đòi hỏi sự kiên định với mô hình đô thị xanh, thông minh, nén gắn với giao thông công cộng; sự dám chuyển dịch từ gia công sang phát triển bán dẫn AI; và một bộ máy quản trị sẵn sàng đặt chất lượng sống cư dân lên ngang hàng với tăng trưởng GDP. Điểm tích cực là Bắc Ninh đã nhận diện rõ mình là một cực tăng trưởng quan trọng của đất nước, chứ không chỉ là “tỉnh công nghiệp” bên cạnh Hà Nội. Câu hỏi còn lại là: tỉnh có đủ quyết tâm và năng lực để biến những dòng chữ trong quy hoạch thành những khu phố đáng sống, những nhà máy bán dẫn AI cạnh tranh toàn cầu và một thành phố trực thuộc Trung ương mang bản sắc Kinh Bắc rõ ràng hay không.
