Thành phố trực thuộc Trung ương mới: Bước ngoặt hay phép thử cho vùng Đông Bắc?
Việc Quốc hội xem xét đề xuất thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương là quá trình nâng cấp hai tỉnh hiện hữu thành đơn vị hành chính đô thị cấp cao hơn, giữ nguyên diện tích, dân số và các đơn vị hành chính cấp xã, nhằm hình thành các cực tăng trưởng mới của vùng Bắc Bộ, thúc đẩy phát triển vùng Đông Bắc theo định hướng quy hoạch quốc gia đã được phê duyệt.
Trọng tâm của câu chuyện không nằm ở “danh xưng” thành phố trực thuộc Trung ương, mà ở cách Quảng Ninh Bắc Ninh dùng khuôn khổ thể chế mới để bứt phá kinh tế vùng. Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải khẳng định hai đề án đã bảo đảm 5/5 điều kiện và 7/7 tiêu chuẩn thành lập thành phố trực thuộc Trung ương, phù hợp với Quy hoạch tổng thể quốc gia và các quy hoạch vùng, tỉnh liên quan. Nói cách khác, đây không phải là một quyết định mang tính tượng trưng, mà là mảnh ghép đã được chuẩn bị kỹ trong chiến lược tái cấu trúc không gian phát triển của cả nước.
Vì sao Quảng Ninh và Bắc Ninh được chọn làm cực tăng trưởng mới?
Quốc hội chỉ sẵn sàng “nâng cấp” những địa phương chứng minh được vai trò đầu tàu kinh tế vùng. Trong nhiều năm, Quảng Ninh và Bắc Ninh đã vươn lên nhóm địa phương có quy mô kinh tế dẫn đầu, phát huy tốt lợi thế để đóng góp lớn cho tăng trưởng quốc gia. Quảng Ninh nổi bật với vị trí địa chính trị đặc biệt, có cả biên giới trên bộ và trên biển với Trung Quốc, hạ tầng giao thông đa loại hình, kinh tế biển, logistics, du lịch và đặc khu Vân Đồn. Bắc Ninh lại là trung tâm công nghiệp, công nghệ cao, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo với hiệu suất phát triển kinh tế cao.
Quan trọng hơn, cả hai địa phương được đánh giá đáp ứng đầy đủ các tiêu chí pháp lý. Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải khẳng định: “Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh đã bảo đảm 5/5 điều kiện và đạt đủ 7/7 tiêu chuẩn thành lập thành phố trực thuộc Trung ương”. Các đại biểu Quốc hội cũng nhấn mạnh, những biến động tăng trưởng năm 2023 của Bắc Ninh có nguyên nhân khách quan từ hậu quả dịch Covid-19 và đã cải thiện rõ ở các năm sau. Nói cách khác, việc lựa chọn hai cực tăng trưởng mới này dựa trên nền tảng thực lực chứ không chỉ là kỳ vọng.
Giữ nguyên địa giới, tái cấu trúc quản trị: Lợi thế hay rủi ro?
Một điểm đáng chú ý là Chính phủ đề xuất thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trên cơ sở nguyên trạng diện tích tự nhiên, quy mô dân số và số đơn vị hành chính cấp xã hiện nay. Sau khi thành lập, thành phố Quảng Ninh sẽ có 6.231,27 km2, 1.523.400 dân với 54 đơn vị hành chính cấp xã; thành phố Bắc Ninh có 4.713,75 km2, 3.989.623 dân và 99 đơn vị hành chính cấp xã. Việc không chia tách hay sáp nhập mạnh mẽ ngay lập tức cho thấy lựa chọn “tiến hóa thể chế” hơn là “cú sốc hành chính”.
Tuy nhiên, giữ nguyên địa giới không đồng nghĩa với giữ nguyên cách quản trị. Chính phủ xác định sẽ sắp xếp, thành lập mới các cơ quan, đơn vị theo quy định của Đảng và pháp luật, đồng thời tạm thời giữ nguyên đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, sau đó bố trí lại cho phù hợp với mô hình chính quyền đô thị. Đây là con dao hai lưỡi: nếu cải tổ chậm, danh nghĩa thành phố trực thuộc Trung ương sẽ bị “rỗng”; nếu cải tổ vội, có thể gây xáo trộn bộ máy. Việc cân bằng giữa ổn định và đổi mới sẽ là bài kiểm tra đầu tiên cho năng lực quản trị của hai địa phương.
Từ cực tăng trưởng vùng Bắc Bộ đến động lực mới của cả nước
Kỳ vọng lớn nhất đặt lên Quảng Ninh và Bắc Ninh là trở thành các cực tăng trưởng mới, tạo động lực phát triển cho vùng và đóng góp nhiều hơn vào tăng trưởng của cả nước. Nhiều đại biểu Quốc hội nhìn nhận, việc thành lập hai thành phố trực thuộc Trung ương sẽ tạo thêm dư địa phát triển, hoàn thiện mạng lưới các cực tăng trưởng vùng Bắc Bộ, thúc đẩy liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu Hà Nội và Hải Phòng là hai trục truyền thống, thì Quảng Ninh Bắc Ninh có thể trở thành trụ cột mới, đặc biệt ở công nghiệp công nghệ cao, logistics và kinh tế biển.
Tuy nhiên, danh hiệu cực tăng trưởng chỉ có ý nghĩa khi đi kèm những cam kết cụ thể về chất lượng sống và quản trị đô thị. Các đại biểu nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, bảo đảm an sinh xã hội, chia sẻ mô hình quản trị hiệu quả. Về bản chất, hai thành phố trực thuộc Trung ương mới sẽ là “phòng thí nghiệm thể chế” cho cách tổ chức đô thị hiện đại, nếu làm tốt có thể tạo mẫu hình cho các địa phương khác. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở đổi tên, đây sẽ là cơ hội bị bỏ lỡ cho cả vùng Đông Bắc.
Kết luận: Cơ hội vàng cho vùng Đông Bắc – nhưng không có chỗ cho tự mãn
Việc Trung ương đồng ý về chủ trương và Quốc hội đang xem xét đề án thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh cho thấy đây là bước đi chiến lược, không phải thử nghiệm tạm thời. Các đề án đã được chuẩn bị đúng trình tự, hồ sơ đầy đủ và bảo đảm điều kiện trình Quốc hội quyết định theo thẩm quyền. Từ góc độ phát triển vùng Đông Bắc, đây là cơ hội vàng để xây dựng hai cực tăng trưởng mới, tái cấu trúc lại không gian kinh tế trên trục Bắc Bộ.
Tuy vậy, cơ hội chỉ biến thành lợi thế khi hai địa phương tránh được tâm lý “đã về đích” sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Các đại biểu đã cảnh báo, sau khi thành lập, Quảng Ninh và Bắc Ninh phải tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị và duy trì tốc độ phát triển để đáp ứng yêu cầu mới. Nói cách khác, đây không phải là vạch kết thúc, mà là điểm xuất phát cho một giai đoạn cạnh tranh gay gắt hơn, nơi thành công được đo bằng sự thịnh vượng của người dân và sức lan tỏa cho cả vùng Đông Bắc.
