Thi học sinh giỏi quốc gia đang được “thiết kế lại” như thế nào?
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là kỳ thi tuyển chọn những học sinh xuất sắc nhất ở từng môn học để bồi dưỡng, thi học sinh giỏi khu vực và quốc tế, và hiện đang được đề xuất thay đổi mạnh về quy chế, giám sát và chấm thi nhằm tăng tính công bằng, minh bạch, phù hợp với bối cảnh số hóa giáo dục và yêu cầu phát triển các lĩnh vực STEM, trí tuệ nhân tạo.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đăng tải dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy chế thi chọn học sinh giỏi cấp quốc gia để lấy ý kiến rộng rãi. Dự thảo giữ ổn định cấu trúc kỳ thi như hiện nay, nhưng thêm hàng loạt điểm mới về tuyển chọn học sinh, tổ chức và chấm thi. Điểm nhấn là camera giám sát phòng thi, thiết bị dò kim loại trước cửa và số hóa bài thi để chấm trên máy tính. Nói cách khác, Quy chế thi mới không chỉ chỉnh vài chi tiết kỹ thuật; nó đang âm thầm “thiết kế lại” cách chúng ta hiểu về thi học sinh giỏi quốc gia: bớt phụ thuộc vào niềm tin, tăng bằng chứng và dữ liệu.
Camera giám sát và dò kim loại: an ninh cao hơn, áp lực cũng lớn hơn
Điểm thay đổi gây chú ý nhất là đề xuất lắp camera giám sát phòng thi và kiểm tra thí sinh bằng thiết bị dò kim loại. Trước khi vào phòng thi, mọi vật dụng và thiết bị điện tử mang theo đều được rà soát bằng máy dò kim loại, nhằm ngăn thiết bị gian lận siêu nhỏ. Phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề thi và phòng chứa bài thi đều dự kiến gắn camera, ghi hình liên tục trong suốt quá trình thi.
Hệ thống camera chỉ kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng Wi-Fi hay Internet để bảo đảm an toàn dữ liệu. Thiết bị lưu trữ sẽ được niêm phong và bảo quản tối thiểu 9 tháng, dữ liệu là căn cứ kiểm tra, xử lý vi phạm; thí sinh bị phát hiện qua dữ liệu camera có thể bị hủy kết quả thi. Ở góc độ tích cực, đây là bước nâng cấp an ninh rõ ràng: “phòng thi dự kiến được lắp camera, thí sinh được kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại” là tín hiệu cho thấy kỳ thi muốn sạch hơn, khó gian lận hơn. Ở chiều ngược lại, hình ảnh một phòng thi dày camera sẽ khiến nhiều học sinh cảm giác đây là kỳ thi “cao áp” hơn bao giờ hết.
Số hóa bài thi: minh bạch hơn, ít “cảm tính” hơn
Song song với camera, số hóa bài thi là bước thay đổi mang tính cấu trúc đối với thi học sinh giỏi quốc gia. Bài thi giấy sẽ được quét để tạo bản số hóa, giám khảo chấm trực tiếp trên hệ thống phần mềm. Sau khi số hóa, phần mềm tự động sinh phách cho từng bài thi và phân công ngẫu nhiên bài thi theo mã phách điện tử cho các giám khảo chấm độc lập. Người chấm chỉ xem được bài mình được phân công, không biết thí sinh là ai, cũng không thấy kết quả của giám khảo khác.
Theo dự thảo, việc chấm thi trên máy tính nhằm nâng cao tính chính xác, khách quan, minh bạch và hiệu quả, đồng thời giảm thời gian, nhân lực và sai sót. Đây là câu trả lời trực diện cho các băn khoăn lâu nay về chấm thi còn phụ thuộc nhiều vào cảm nhận từng giám khảo. Khi mọi thao tác đều có log, mỗi điểm số đều gắn với dữ liệu, dư luận có thêm cơ sở để tin vào kết quả. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi học sinh trình bày bài làm rõ ràng, mạch lạc hơn, vì bất kỳ lỗi chữ viết, bố cục hay ký hiệu khó đọc nào sau khi quét đều có thể khiến giám khảo hiểu nhầm.
Quy chế thi mới và kỳ thi Olympic AI: tín hiệu ưu tiên STEM
Dự thảo Quy chế thi mới không dừng ở kỹ thuật giám sát và chấm thi, mà còn chạm tới cách tuyển chọn đội tuyển và định hướng môn thi. Một trong những điểm mới đáng chú ý là bổ sung kỳ thi chọn đội tuyển Olympic trí tuệ nhân tạo, trên cơ sở các thí sinh đăng ký môn Tin học trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia. Đây là bước thể hiện rõ ưu tiên phát triển học sinh giỏi STEM và AI trong chiến lược giáo dục.
Quy mô đội tuyển cũng được điều chỉnh theo số lượng học sinh trung học phổ thông của từng địa phương: mỗi Sở Giáo dục và Đào tạo được đăng ký tối đa từ 10 đến 30 thí sinh cho mỗi môn; mỗi đại học quốc gia tối đa 15 thí sinh/môn; các đơn vị khác tối đa 10 thí sinh/môn. Đặc biệt, đội tuyển môn có học sinh đoạt huy chương Olympic quốc tế, khu vực được đăng ký tăng thêm tối đa 2 thí sinh ở kỳ thi năm liền kề. Nói cách khác, hệ thống đang gửi thông điệp: ai đầu tư nghiêm túc, có thành tích quốc tế, sẽ có thêm “quota” để phát triển tiếp.
Học sinh và phụ huynh cần chuẩn bị gì trong bối cảnh mới?
Nhìn tổng thể, những đổi mới – từ camera giám sát phòng thi, dò kim loại, đến số hóa bài thi – đều hướng tới mục tiêu chung: một kỳ thi học sinh giỏi quốc gia công bằng và minh bạch hơn. Dự thảo cũng rút ngắn thời hạn gửi đề nghị phúc khảo còn 5 ngày kể từ ngày công bố kết quả, phù hợp với quy trình chấm thi số. Điều này buộc học sinh và phụ huynh phải theo dõi thông tin sát hơn, phản hồi nhanh hơn nếu có băn khoăn về điểm số.
Trong bối cảnh Quy chế thi mới đang được lấy ý kiến rộng rãi và sẽ định hình kỳ thi những năm tới, thông điệp quan trọng dành cho học sinh là: hãy coi kỷ luật phòng thi và tính trung thực như một phần bắt buộc của “năng lực thi”, chứ không chỉ là yêu cầu trên giấy. Còn với phụ huynh, thay vì lo lắng trước camera hay quy trình chặt chẽ, đây là thời điểm phù hợp để đồng hành với con trong việc chuẩn bị tâm lý, kỹ năng trình bày bài thi rõ ràng, và cập nhật các thay đổi chính sách. Khi luật chơi minh bạch hơn, lợi thế sẽ thuộc về những người chuẩn bị kỹ và tôn trọng luật.
