Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia trước bước ngoặt số hóa và mở rộng quy chế thi chọn
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là kỳ thi chọn lọc những học sinh xuất sắc bậc THPT thông qua quy chế thi chọn, nay đang được Bộ Giáo dục đào tạo đề xuất số hóa bài thi và bổ sung kỳ thi Olympic AI, khiến cấu trúc, cách tổ chức và mục tiêu bồi dưỡng nhân tài thay đổi sâu sắc đối với cả học sinh lẫn giáo viên. Bộ Giáo dục đào tạo đã ban hành dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều của quy chế thi chọn học sinh giỏi quốc gia và công bố lấy ý kiến xã hội. Dự thảo vẫn giữ khung kỳ thi như hiện hành nhưng thêm hàng loạt điểm mới về tuyển chọn, tổ chức và chấm thi nhằm "phù hợp với thực tiễn, tăng cường an ninh, an toàn và ứng dụng công nghệ trong kỳ thi". Vấn đề không chỉ là kỹ thuật thi cử, mà là quan niệm mới về năng lực học sinh trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Số hóa bài thi: minh bạch hơn nhưng đòi hỏi hạ tầng và kỹ năng mới
Điểm thay đổi quan trọng nhất là đề xuất số hóa bài thi: bài thi giấy sẽ được quét để tạo bản số hóa và giám khảo chấm trực tiếp trên hệ thống phần mềm. Theo trích dẫn từ dự thảo, "việc chấm thi trên máy tính nhằm nâng cao tính chính xác, khách quan, minh bạch và hiệu quả; đồng thời giảm thời gian, nhân lực, hạn chế sai sót và tăng tính thống nhất trong quá trình chấm thi". Về lý thuyết, đây là bước tiến đúng hướng: giảm phụ thuộc vào bản giấy, dễ lưu trữ, dễ truy vết quá trình chấm, giảm tranh cãi khi phúc khảo. Nhưng với học sinh và giáo viên, số hóa bài thi không chỉ là chuyện của khâu chấm. Cách trình bày bài, chữ viết, sơ đồ, hình vẽ… đều có thể bị ảnh hưởng bởi quá trình scan, đòi hỏi giáo viên phải hướng dẫn học sinh viết rõ ràng, bố cục hợp lý để không bị mất thông tin khi chuyển sang bản số.
Siết an ninh phòng thi: an toàn hơn nhưng áp lực tâm lý tăng
Dự thảo quy định hàng loạt giải pháp kỹ thuật để tăng giám sát: trước khi vào phòng thi, thí sinh bị kiểm tra các vật dụng, thiết bị điện tử bằng máy dò kim loại; camera giám sát lắp ở phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục suốt kỳ thi. Thiết bị lưu trữ dữ liệu camera sẽ được niêm phong và bảo quản tối thiểu 9 tháng, dữ liệu này là căn cứ kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm; thí sinh bị phát hiện gian lận qua kiểm tra dữ liệu camera có thể bị hủy kết quả thi. Rõ ràng, kỳ thi học sinh giỏi quốc gia đang được đối xử như một kỳ thi có rủi ro cao về gian lận. Điều này bảo vệ sự công bằng cho những em học thật, nhưng cũng làm không khí thi cử trở nên "căng" hơn. Giáo viên phải chuẩn bị tâm lý cho học sinh: hiểu rằng camera và thiết bị dò kim loại là để bảo vệ kết quả chính đáng của mình, không phải để soi mói từng cử động.
Olympic AI: cơ hội mới cho học sinh Tin, thách thức cho chương trình bồi dưỡng
Một điểm mới mang tính chiến lược là bổ sung kỳ thi để chọn đội tuyển Olympic Trí tuệ nhân tạo (Olympic AI) trên cơ sở các thí sinh đăng ký môn Tin học trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia. Bộ Giáo dục đào tạo nêu rõ việc thêm kỳ thi này nhằm đáp ứng yêu cầu phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng lực trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, đồng thời phù hợp với Nghị quyết số 57-NQ/TW, 71-NQ/TW và Quyết định số 2422/QĐ-BGDĐT về khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Về phía học sinh Tin, đây là cánh cửa mới: từ nền tảng Olympic Tin học truyền thống bước sang Olympic AI, tiệm cận xu hướng công nghệ thế giới. Nhưng với giáo viên và các đội tuyển, gánh nặng tăng rõ rệt: nội dung bồi dưỡng không chỉ là thuật toán, cấu trúc dữ liệu, mà còn là học máy, dữ liệu, đạo đức AI… Nếu không có tài liệu, chuyên gia và thời lượng bồi dưỡng phù hợp, Olympic AI dễ trở thành sân chơi dành cho vài nơi có điều kiện, chứ chưa phải cơ hội phổ rộng.
Điều chỉnh quy mô đội tuyển: mở rộng cơ hội nhưng cũng phân hóa nguồn lực
Dự thảo điều chỉnh quy mô đội tuyển dự thi kỳ thi học sinh giỏi quốc gia theo số lượng học sinh THPT mỗi địa phương: mỗi sở Giáo dục đào tạo được đăng ký tối đa từ 10 đến 30 thí sinh cho đội tuyển mỗi môn, tùy quy mô học sinh; mỗi đại học quốc gia tối đa 15 thí sinh/môn; các đơn vị dự thi khác tối đa 10 thí sinh/môn. Ngoài ra, đội tuyển môn thi có học sinh đoạt huy chương tại Olympic quốc tế, khu vực do Bộ Giáo dục đào tạo thành lập đoàn được tăng thêm tối đa 2 thí sinh ở kỳ thi năm liền kề. Về mặt tích cực, các địa phương đông học sinh có thêm suất, cơ hội tham gia kỳ thi học sinh giỏi quốc gia được mở rộng; những đơn vị có thành tích quốc tế được khuyến khích đầu tư tiếp. Tuy nhiên, điều đó cũng nhấn mạnh sự phân hóa: nơi mạnh càng dễ mạnh thêm nhờ nhiều suất hơn, trong khi địa phương ít học sinh và thiếu đội ngũ bồi dưỡng vẫn phải cạnh tranh trong hạn mức nhỏ. Phần việc còn lại thuộc về các sở và trường: sử dụng những suất này để mở rộng cơ hội thực sự, chứ không chỉ để "làm đẹp" thành tích.
