Diễn đàn tư pháp ASEAN - Trung Quốc: từ đối thoại chính trị đến trụ cột pháp quyền
Diễn đàn tư pháp ASEAN - Trung Quốc là cơ chế hợp tác đa phương cấp cao giữa tòa án tối cao các nước ASEAN và Trung Quốc, nhằm tăng cường hợp tác tư pháp, giải quyết án xuyên biên giới và hiện đại hóa nền tư pháp khu vực trong bối cảnh hội nhập kinh tế – thương mại và chuyển đổi số ngày càng sâu rộng.
Điểm đáng chú ý của Diễn đàn tư pháp ASEAN Trung Quốc lần thứ tư là nó đánh dấu bước chuyển từ đối thoại chính trị sang xây dựng các công cụ pháp lý và kỹ thuật cụ thể cho hợp tác tư pháp ASEAN. Sau ba kỳ tổ chức tại Nam Ninh, Quảng Tây, diễn đàn lần này lần đầu được đưa ra khỏi Trung Quốc và đặt tại một quốc gia ASEAN là Việt Nam, đúng dịp kỷ niệm 5 năm nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện. Sự thay đổi địa điểm không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng; nó cho thấy ASEAN muốn chủ động hơn trong định hình luật chơi pháp lý của khu vực, thay vì chỉ là bên tiếp nhận sáng kiến.
Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng, chuỗi ngành nghề và chuỗi giá trị đan xen chặt chẽ, thương mại xuyên biên giới và giao lưu trên không gian mạng diễn ra thường xuyên hơn, việc xây dựng một trụ cột pháp quyền chung trở thành yêu cầu sống còn. Hợp tác tư pháp ASEAN không còn là “phần phụ” của hợp tác kinh tế, mà là điều kiện để bảo vệ bình đẳng quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể thị trường và duy trì môi trường kinh doanh dựa trên thị trường, pháp quyền và quốc tế hóa.
Thông cáo chung: bản đồ mới cho giải quyết án xuyên biên giới
Nếu phải rút gọn Diễn đàn tư pháp ASEAN Trung Quốc lần này trong một từ khóa, đó là “thực chất”. Thông cáo chung không dừng ở những cam kết chung chung, mà xác định rõ các hướng hợp tác mới trong giải quyết án xuyên biên giới, từ hình sự đến dân sự, thương mại. Đây là bước tiến quan trọng, bởi tranh chấp dân sự, thương mại xuyên biên giới đang gia tăng cùng với các hành vi vi phạm pháp luật mới như lừa đảo qua mạng xuyên biên giới, đánh bạc trực tuyến ngày càng tinh vi, vượt qua ranh giới địa lý.
Theo Thông cáo chung, các bên thống nhất tăng cường hợp tác giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, thương mại xuyên biên giới; đẩy mạnh xây dựng tòa án điện tử và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động tư pháp. Nói cách khác, diễn đàn đã đặt nền móng cho một hệ sinh thái hợp tác tư pháp ASEAN dựa trên công nghệ số, nơi việc tống đạt giấy tờ, thu thập chứng cứ, công nhận và cho thi hành bản án, quyết định trọng tài được số hóa và chuẩn hóa xuyên biên giới.
Thông cáo chung cũng nhấn mạnh yêu cầu tăng cường trao đổi kinh nghiệm, chủ động nhận diện cơ hội và thách thức khi ứng dụng công nghệ vào hoạt động tư pháp, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động chuyên môn của tòa án. Đây là điểm then chốt: công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm khung pháp lý tương thích và sự hiểu biết lẫn nhau giữa các hệ thống tư pháp. Nếu không, tòa án điện tử và AI hỗ trợ xét xử sẽ tạo ra thêm “khoảng cách số” giữa các nước, thay vì thu hẹp khoảng cách pháp lý.
Tương trợ tư pháp hình sự: ưu tiên số một trong hợp tác ASEAN
Trong bức tranh hợp tác tư pháp ASEAN, tương trợ tư pháp hình sự là mảnh ghép cấp bách nhất. Hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự giữa các nước ASEAN được ký ngày 29/11/2004, trong bối cảnh tội phạm xuyên quốc gia gia tăng mạnh, đe dọa an ninh và phát triển kinh tế – xã hội của từng nước thành viên. Kể từ đó, hợp tác tư pháp ASEAN về hình sự trở thành tuyến phòng thủ pháp lý chung trước các đường dây tội phạm vượt biên giới.
Hiệp định gồm 32 điều, quy định từ phạm vi tương trợ, hình thức và nội dung yêu cầu, cách thực hiện yêu cầu, đến vấn đề bảo mật và hạn chế sử dụng chứng cứ thu thập được. Các biện pháp tương trợ bao gồm thu thập, cung cấp chứng cứ; tống đạt giấy tờ; khám xét, thu giữ; truy tìm, phong tỏa, thu hồi tài sản do phạm tội mà có, cùng nhiều hình thức khác phù hợp pháp luật quốc gia. Tuy nhiên, hiệp định vẫn tôn trọng chủ quyền: không cho phép quốc gia này thực hiện quyền tài phán trên lãnh thổ quốc gia khác và ghi nhận quyền từ chối tương trợ.
Thực tiễn cho thấy việc triển khai các hiệp định tương trợ tư pháp hình sự, cả song phương lẫn đa phương, vẫn còn nhiều vướng mắc về thủ tục, thời hạn, khác biệt pháp luật. Việt Nam hiện đã ký các hiệp định tương trợ tư pháp hình sự song phương với bốn quốc gia ASEAN là Indonesia, Lào, Campuchia và Singapore, cho thấy ưu tiên rõ ràng dành cho kênh hợp tác này. Diễn đàn tư pháp ASEAN Trung Quốc lần thứ tư, với trọng tâm tăng cường hợp tác giải quyết án hình sự xuyên biên giới, vì thế là cơ hội để “nâng cấp” cơ chế tương trợ, hướng tới xử lý hiệu quả hơn các đường dây tội phạm khu vực.
Tòa án số, AI và tác động trực tiếp tới người dân, doanh nghiệp
Một điểm tiến bộ của diễn đàn là đặt người dân và doanh nghiệp vào trung tâm của hợp tác tư pháp ASEAN. Các đại biểu không chỉ bàn về án hình sự, mà còn tập trung vào tranh chấp dân sự, thương mại xuyên biên giới trong kỷ nguyên số, cùng kinh nghiệm xây dựng tòa án điện tử và ứng dụng AI hỗ trợ xét xử. Các giải pháp công nghệ này được đánh giá có tiềm năng nâng cao tính minh bạch, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận công lý.
Khi tống đạt giấy tờ, thu thập chứng cứ, nộp đơn khởi kiện hay theo dõi tiến độ giải quyết vụ việc có thể thực hiện trực tuyến, chi phí thời gian và rủi ro pháp lý của các chủ thể kinh doanh sẽ giảm đáng kể. Quan trọng hơn, một nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, hiệu quả sẽ củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh cho cả khu vực trong thu hút dòng vốn và chuỗi giá trị mới.
Tuy vậy, ứng dụng AI và tòa án thông minh cũng đặt ra những câu hỏi khó về bảo mật dữ liệu, bảo đảm quyền riêng tư, tránh thiên vị thuật toán. Thông cáo chung đã thẳng thắn thừa nhận cần chủ động nhận diện cả cơ hội và thách thức khi đưa công nghệ vào hoạt động tư pháp. Điều này cho thấy các tòa án tối cao trong khu vực không ảo tưởng về công nghệ, mà nhìn nhận nó như công cụ cần được kiểm soát bằng chuẩn mực pháp lý và đạo đức rõ ràng.
Từ tin cậy chính trị đến tin cậy tư pháp: bước tiếp theo cho ASEAN - Trung Quốc
Quan hệ ASEAN – Trung Quốc đã được nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện, với tin cậy chính trị được củng cố và liên kết kinh tế – thương mại ngày càng chặt chẽ. Trong bức tranh đó, hợp tác tư pháp không chỉ là “phần kỹ thuật”, mà là phép thử cho mức độ tin cậy thực chất giữa các bên. Việc tòa án tối cao Việt Nam đăng cai diễn đàn được đánh giá là cơ hội để các cơ quan tư pháp trong khu vực tăng cường hiểu biết, tin cậy, thúc đẩy hợp tác thực chất, hiệu quả, hướng tới một khu vực hòa bình, ổn định, thượng tôn pháp luật và phát triển thịnh vượng.
Diễn đàn lần thứ tư đã đạt được những kết quả phong phú, thực chất và thông qua Thông cáo chung, xác định rõ phương hướng hợp tác trong thời gian tới. Bốn định hướng được nêu gồm: nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, thúc đẩy hợp tác tư pháp xuyên biên giới ngày càng thực chất; chuyển hóa thành quả xây dựng tòa án số, tạo dựng phương thức hợp tác tư pháp thông minh đặc sắc của khu vực; tăng cường học hỏi lẫn nhau về văn minh tư pháp; và nâng cao chất lượng cơ chế, xây dựng cơ chế hợp tác dài hạn khép kín.
Theo định hướng này, tòa án Trung Quốc sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác, làm sâu sắc quan hệ hợp tác tư pháp toàn diện, đa tầng nấc với tòa án các nước ASEAN, góp phần xây dựng cộng đồng chia sẻ tương lai ASEAN – Trung Quốc. Câu hỏi còn lại là ASEAN có tận dụng được đà này để hoàn thiện hơn nữa các cơ chế hợp tác tư pháp ASEAN, nhất là trong tương trợ tư pháp hình sự và giải quyết án xuyên biên giới, hay không. Câu trả lời sẽ quyết định liệu khu vực có thể chuyển từ “kết nối kinh tế” sang “kết nối pháp quyền” – nền tảng bền vững hơn cho hòa bình và thịnh vượng chung.
