Từ Diễn đàn Hà Nội đến tham vọng dẫn dắt pháp luật ASEAN AI
Diễn đàn Pháp luật ASEAN tại Hà Nội là cơ chế hợp tác khu vực nơi các quốc gia ASEAN cùng thảo luận việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng và thi hành pháp luật, nhằm hình thành khung quản trị AI có trách nhiệm, hài hòa và lấy con người làm trung tâm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp. Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 diễn ra trong hai ngày 18-19/8 tại Hà Nội với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Điểm đáng chú ý không phải số lượng phiên họp, mà là thái độ chính trị: ASEAN chọn xem trí tuệ nhân tạo tư pháp như một cơ hội để tái định nghĩa vai trò pháp luật trong kỷ nguyên số, thay vì coi đây chỉ là một công cụ công nghệ mới. Sự hiện diện của lãnh đạo Bộ Tư pháp Việt Nam, các quan chức cấp cao từ Campuchia, Philippines cùng Ban Thư ký ASEAN và nhiều tổ chức quốc tế cho thấy đây đang trở thành không gian trung tâm của hợp tác pháp lý khu vực, chứ không phải một hội thảo kỹ thuật thông thường.
Ba câu hỏi lớn của AI với pháp luật: nền tảng cho khung quản trị AI có trách nhiệm
Nếu phải tóm tắt tinh thần Diễn đàn bằng một câu, đó là: pháp luật ASEAN AI không được phép chạy sau công nghệ nữa. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo đặt ra ba câu hỏi lớn với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia và cả quốc tế: pháp luật điều chỉnh AI thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới? AI hỗ trợ ra sao để nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật? Và cuối cùng, AI mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp, xã hội – có giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không. Một câu nói đáng trích ở Diễn đàn là: “khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào”. Điều này lý giải vì sao ASEAN nhấn mạnh chuyển từ tư duy "quản lý AI" sang "quản trị AI", lấy quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới và bảo vệ lợi ích công làm nền tảng. Đó là bước xoay trục tư duy hiếm khi xuất hiện rõ ràng đến vậy trong một diễn đàn khu vực.
Đề xuất của Việt Nam: từ pháp luật phản ứng sang xây dựng pháp luật số mang tính kiến tạo
Việt Nam không chỉ đăng cai mà còn cố tình dùng Diễn đàn làm bệ phóng cho một cách nhìn mới về xây dựng pháp luật số. Ba định hướng hợp tác AI mà Việt Nam đề xuất cho ASEAN gồm: xây dựng các nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong pháp luật và tư pháp trên cơ sở lấy con người làm trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số. Song song, Việt Nam đang triển khai Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026-2030, hướng tới nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật, cùng yêu cầu chuẩn hóa và số hóa hệ sinh thái dữ liệu pháp luật quốc gia để dữ liệu "sẵn sàng cho AI". Điều này cho thấy tham vọng chuyển pháp luật từ "phản ứng" sang "dự báo và kiến tạo" – pháp luật không chờ vấn đề xuất hiện mới điều chỉnh, mà được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro và bảo vệ lợi ích công. Ở đây, AI được nhìn như chất xúc tác buộc hệ thống luật phải tự đổi mới, chứ không chỉ là tiện ích hỗ trợ soạn thảo văn bản.
Hợp tác pháp lý khu vực: điều kiện để ASEAN tiên phong trí tuệ nhân tạo tư pháp
Muốn quản trị AI có trách nhiệm, ASEAN buộc phải nghiêm túc với hợp tác pháp lý khu vực. Diễn đàn 2026 tập hợp lãnh đạo và chuyên gia pháp luật từ Bộ Tư pháp, Bộ Pháp luật, Văn phòng Tổng Chưởng lý của toàn bộ các nước ASEAN, cùng sự tham dự của nhiều đối tác quốc tế và nhà tài trợ. Không chỉ là trao đổi kinh nghiệm, các nước thống nhất coi đây là cơ chế hợp tác thiết thực để chia sẻ thực tiễn tốt và phối hợp trước những vấn đề pháp lý mới nảy sinh từ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Khi Bộ trưởng Tư pháp Việt Nam nhấn mạnh AI không có biên giới và pháp luật được hình thành từ giá trị văn hóa, ông đã đặt ra bài toán: phải xây dựng cách tiếp cận tương thích, tôn trọng khác biệt nhưng vẫn hướng tới giá trị chung. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu khẳng định ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong thế giới về ứng dụng AI có trách nhiệm trong pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói vào các khuôn khổ quản trị AI khu vực và toàn cầu. Câu hỏi thực sự không còn là "ASEAN có làm được không", mà là "ASEAN sẽ đi nhanh đến mức nào" nếu duy trì được "sự đoàn kết số" trước sự chênh lệch về năng lực giữa các nước.
Kết luận: Hà Nội khởi động cuộc chơi dài hơi về pháp luật số của ASEAN
Điểm quan trọng nhất của Diễn đàn Pháp luật ASEAN không nằm ở những phát biểu mang tính nghi thức, mà ở việc khu vực lần đầu nói rõ: pháp luật trong kỷ nguyên số phải chủ động kiến tạo, và trí tuệ nhân tạo tư pháp phải được đặt trong một khung quản trị AI có trách nhiệm, hài hòa giữa các nước. Từ góc nhìn của Việt Nam, thể chế được coi là một trong ba đột phá chiến lược, cùng hạ tầng và nguồn nhân lực, với mục tiêu vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo vệ con người và lợi ích quốc gia. Khi các đại biểu cùng nhau nhận diện rủi ro về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng vượt quá khả năng của một quốc gia đơn lẻ, họ đã mặc nhiên thừa nhận rằng hợp tác pháp luật ASEAN AI và hợp tác pháp lý khu vực không còn là lựa chọn chính trị, mà là điều kiện sống còn. Diễn đàn Hà Nội vì thế nên được nhìn như điểm khởi động của một cuộc chơi dài hơi: xây dựng pháp luật số và công lý trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, với ASEAN tham vọng trở thành hình mẫu chứ không chỉ người đi sau.
