Tuyến metro 54 km và bước đi đầu tiên: 88 suất tái định cư có ý nghĩa gì?
Dự án metro Bến Thành Cần Giờ là tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 54 km, tốc độ thiết kế tối đa dự kiến 350 km/h, được định hướng trở thành tuyến có tốc độ cao nhất Việt Nam, kết nối trung tâm TP.HCM với Cần Giờ và được kỳ vọng rút ngắn thời gian di chuyển xuống chỉ còn khoảng 13 phút khi vận hành thương mại.
Điểm đáng chú ý nhất lúc này không phải là tốc độ 350 km/h hay tổng chiều dài hơn 54 km, mà là quyết định tái định cư đầu tiên: TP.HCM phân bổ 88 suất, gồm 25 căn hộ và 63 nền đất cho các hộ dân đủ điều kiện tại Bến Thành, Xóm Chiếu, Tân Thuận, Bình Khánh và An Thới Đông, Cần Giờ. Điều này cho thấy thành phố và nhà đầu tư buộc phải đối diện với câu hỏi khó: giải phóng mặt bằng sẽ đi nhanh hay chậm, công bằng hay không, phụ thuộc trực tiếp vào cách thiết kế chiến lược tái định cư dự án. Nếu tái định cư lỏng lẻo, mọi tham vọng rút ngắn thời gian di chuyển và mở rộng không gian phát triển về phía Nam chỉ nằm trên bản vẽ.
Chiến lược phân bổ 25 căn hộ và 63 nền đất: ưu tiên, trách nhiệm và kẽ hở
Quyết định phân bổ 88 suất tái định cư nhìn bề ngoài là một bước đi kỹ thuật: 25 căn hộ thuộc tài sản công giao cho các phường Bến Thành, Xóm Chiếu, Tân Thuận tổ chức bố trí; 63 nền đất giao cho các phường, xã liên quan lập và thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo thẩm quyền. Nhưng nếu chỉ dừng ở quy trình, đây sẽ là mảnh đất màu mỡ cho trễ nải và khiếu kiện. Cốt lõi nằm ở cách thành phố xác lập ưu tiên: ai được căn hộ, ai được nền đất, tiêu chí nào sẽ được áp dụng nhất quán và minh bạch.
Thành phố giao rõ trách nhiệm: Sở Xây dựng phải theo dõi, quản lý quỹ căn hộ, bảo đảm không sử dụng sai mục đích, không bố trí trùng, và không để thất thoát, lãng phí. UBND phường, xã phải lập hồ sơ, phê duyệt phương án chi tiết bồi thường hộ dân, hỗ trợ và bố trí tái định cư, đồng thời cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và cập nhật hồ sơ địa chính. Một câu trích có tính ràng buộc là: "Việc quản lý, sử dụng quỹ căn hộ và nền đất phải bảo đảm đúng mục đích, đúng đối tượng, tiêu chuẩn và điều kiện; không để xảy ra thất thoát, lãng phí hoặc bố trí trùng". Vấn đề là, nếu không công khai danh sách, tiêu chí và tiến độ, những cam kết này dễ bị giảm thành khẩu hiệu trên giấy.
Tái định cư như đòn bẩy hay nút thắt của giải phóng mặt bằng?
Với một tuyến metro Bến Thành Cần Giờ chạy xuyên nhiều khu dân cư hiện hữu, giải phóng mặt bằng không chỉ là bài toán kinh tế, mà là bài kiểm tra niềm tin của người dân đối với nhà nước và nhà đầu tư. Dự án được động thổ theo hình thức hợp đồng BOO (xây dựng – sở hữu – kinh doanh) và dự kiến đưa vào khai thác thương mại vào cuối năm 2028. Mốc thời gian này chỉ khả thi nếu tái định cư được coi là hạng mục ưu tiên tương đương cầu Cần Giờ vượt sông Soài Rạp – công trình kỹ thuật đang trong giai đoạn chuẩn bị thi công sôi động.
Thực tế cho thấy, nhiều dự án hạ tầng lớn bị chậm tiến độ không phải vì thiếu vốn hay kỹ thuật, mà vì bồi thường hộ dân thiếu thuyết phục, tái định cư không đảm bảo sinh kế tối thiểu cho người bị ảnh hưởng. Trong trường hợp này, thành phố đã phân cấp khá cụ thể: từ lập danh sách các trường hợp đủ điều kiện được giao đất tái định cư, đến phối hợp giao đất, cấp giấy chứng nhận, và cập nhật dữ liệu đất đai. Tuy nhiên, nếu chỉ giao trách nhiệm mà không gắn kèm thời hạn, chế tài và cơ chế giám sát độc lập, nguy cơ nút thắt giải phóng mặt bằng vẫn còn nguyên. Tái định cư phải biến thành đòn bẩy – giúp người dân sẵn sàng bàn giao mặt bằng – thay vì trở thành lý do kéo lùi cả tuyến metro.
Tác động với người dân: từ phà và đường bộ đến metro tốc độ cao
Nếu nhìn từ góc độ người dân Cần Giờ và khu trung tâm, metro Bến Thành Cần Giờ mang lại thay đổi rất cụ thể: thời gian di chuyển từ trung tâm TP.HCM đến Cần Giờ dự kiến rút xuống còn khoảng 13 phút, thay vì phụ thuộc vào đường bộ và phà như hiện nay. Tuyến đường sắt này được kỳ vọng giảm tải cho hệ thống đường bộ, mở rộng không gian phát triển về phía Nam và tạo thêm cơ hội kinh tế cho Cần Giờ. Nhưng để lợi ích đó không chỉ thuộc về những người tương lai, mà cả những hộ dân đang phải nhường đất, chiến lược tái định cư phải đảm bảo ít nhất ba yếu tố: vị trí chấp nhận được, khả năng duy trì sinh kế và quyền tài sản rõ ràng.
Theo phương án được phê duyệt, tuyến bắt đầu từ ga Bến Thành, đi qua các trục Ký Con – Vĩnh Khánh – Nguyễn Tất Thành, khu vực Tân Thuận, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Lương Bằng, Nhà Bè, Phú Xuân, vượt sông Soài Rạp đến Bình Khánh và bám theo cao tốc Bến Lức – Long Thành, hành lang đường Rừng Sác để đến Cần Giờ. Tuyến chỉ đi qua vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ, không vào vùng lõi rừng ngập mặn. Điều này cho thấy dự án cố gắng dung hòa giữa phát triển hạ tầng và bảo vệ môi trường. Tương tự, tái định cư cũng cần một cách tiếp cận cân bằng: không thể hy sinh quyền lợi hiện tại của người dân để đổi lấy tiện ích tương lai cho đa số.
Kết luận: 88 suất tái định cư mới là khởi đầu, không phải thành tích
Việc TP.HCM phân bổ 88 suất tái định cư cho dự án metro Bến Thành Cần Giờ là một tín hiệu cho thấy chính quyền và chủ đầu tư đã bắt đầu chạm vào vấn đề nhạy cảm nhất: con người. Tuy nhiên, 25 căn hộ và 63 nền đất chỉ là phần nổi của tảng băng. Thành công của chiến lược tái định cư dự án sẽ được đo không bằng số quyết định hành chính, mà bằng số hồ sơ bồi thường hộ dân được chấp nhận, số gia đình ổn định cuộc sống sau khi di dời và số vụ khiếu nại được giảm xuống.
Đây mới chỉ là những bước chuẩn bị thực địa đầu tiên sau lễ động thổ. Nếu thành phố muốn tuyến metro này vận hành đúng kế hoạch vào cuối năm 2028, tái định cư phải được xem là đồng hồ đếm ngược, không phải thủ tục bổ trợ. Nghĩa là, mọi khâu từ phân bổ quỹ nhà đất, thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ, đến cấp giấy chứng nhận và cập nhật dữ liệu đất đai phải được làm minh bạch, có giám sát xã hội và được công bố tiến độ thường xuyên. Tái định cư công bằng không chỉ mở đường cho metro, mà còn là phép thử xem các dự án hạ tầng quy mô lớn có thể đi cùng với công lý không.
