Mốc khai thác là phép thử của cả công trường lẫn bộ máy vận hành
Sân bay Long Thành giai đoạn 1 là dự án cảng hàng không quốc tế đang được xây dựng với mục tiêu đưa vào vận hành, khai thác trước ngày 31/12/2026; để đạt mốc này, công trình phải hoàn tất cả thi công lẫn các điều kiện an toàn, cấp phép và vận hành. Đây không còn là cuộc đua riêng của tiến độ xây dựng: một nhà ga hoàn thiện vẫn chưa thể đón khách nếu nghiệm thu, thử nghiệm hệ thống và chấp thuận chuyên ngành còn dang dở. Ngày 5/11, Văn phòng Chính phủ ban hành Công văn 11272/VPCP-CN, truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhằm đẩy nhanh dự án. Chỉ đạo được đưa ra sau khi xem xét các báo cáo tình hình thực hiện của Bộ Xây dựng ngày 20/10 và 27/10/2026. Yêu cầu rà soát toàn diện là cần thiết, nhưng giá trị của nó sẽ được đo bằng việc các đầu việc có người chịu trách nhiệm và hạn hoàn tất rõ ràng.
Bộ Xây dựng được giao chỉ đạo ACV lập phương án tổ chức khai thác, đồng thời phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính và các đơn vị liên quan đánh giá điều kiện đưa giai đoạn 1 vào hoạt động. Phương án phải bảo đảm an ninh, an toàn, tính khả thi và hiệu quả. Các thủ tục nghiệm thu, kiểm tra điều kiện khai thác, cấp phép và chấp thuận chuyên ngành hàng không cần được xác định cụ thể về hồ sơ, trình tự và thời hạn; để thủ tục mơ hồ đến cuối chặng sẽ biến mục tiêu khai thác thành khẩu hiệu.
Vướng mắc thanh toán đang bóp nghẹt dòng tiền thi công
Nút thắt lớn không chỉ nằm ở công trường mà còn trong hồ sơ thanh toán. Theo báo cáo của ACV, tổng giá trị khối lượng cần xử lý thanh toán tại dự án thành phần 3 là hơn 10.430 tỷ đồng; khoảng 8.925 tỷ đồng đang vướng tại 12 trong 16 gói thầu. Đây là quy mô đủ lớn để không thể xem việc hoàn thiện hồ sơ là công việc hậu trường. Nguyên nhân gồm thay đổi nhà sản xuất, mã hiệu, xuất xứ vật tư, thiết bị và điều chỉnh thiết kế khiến phát sinh khối lượng so với hợp đồng ban đầu. Một số thiết bị nhập khẩu có thông số khác thỏa thuận; hồ sơ kiểm định chất lượng, thẩm định giá và điều chỉnh hợp đồng chưa hoàn tất. Vì vậy, dù nhiều thiết bị đã được xác nhận đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, đưa đến công trường, lắp đặt hoặc chạy thử cục bộ, nghiệm thu và thanh toán cho nhà thầu vẫn đình trệ.
Hệ quả không dừng ở áp lực dòng tiền của đơn vị thi công: dự án còn thiếu cơ sở để triển khai thử nghiệm liên động các hệ thống phục vụ cấp phép khai thác. Chính phủ giao Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp xử lý kiến nghị về hội đồng kiểm định chất lượng vật tư, vật liệu và thiết bị. Bộ Tài chính cũng được yêu cầu hỗ trợ ACV tháo gỡ khó khăn thanh toán. Cách xử lý cần vừa đúng quy định vừa có thời hạn; nếu mỗi thay đổi thiết bị tiếp tục mắc kẹt giữa kiểm định, thẩm định giá và hợp đồng, nhà thầu sẽ khó duy trì nhịp thi công, còn mục tiêu vận hành bị kéo lùi bởi giấy tờ.
Trách nhiệm nhà thầu phải đi cùng trách nhiệm cơ quan xử lý
Chỉ đạo của Chính phủ đặt trách nhiệm ở cả hai phía: cơ quan, đơn vị phải chịu trách nhiệm trước Chính phủ và Thủ tướng nếu chậm thực hiện nhiệm vụ làm ảnh hưởng tiến độ; ACV phải rà soát khối lượng còn lại ở từng gói, nhất là những gói có nguy cơ trễ. Với nhà thầu Long Thành, thông điệp cần rõ: nếu không đáp ứng yêu cầu tiến độ, ACV phải xác định trách nhiệm các bên và áp dụng biện pháp theo hợp đồng. Đây là điều kiện để mốc tiến độ có sức ràng buộc, thay vì chỉ là lời thúc giục. Nhưng quy trách nhiệm sẽ thiếu công bằng nếu vướng mắc thanh toán do hồ sơ kiểm định hoặc điều chỉnh thiết bị chưa được xử lý lại bị đánh đồng với chậm thi công. ACV cần phân định nguyên nhân, phần việc và nghĩa vụ của từng bên trước khi áp dụng chế tài.
Bài toán vật liệu cũng cần giải quyết song song: Đồng Nai và TP.HCM được giao rà soát khả năng cung ứng nhiên liệu, vật liệu xây dựng và ưu tiên dự án; ACV phải theo dõi nguồn cung, đặc biệt là đá xây dựng và nhựa đường. Nếu thiếu nguồn lực hoặc thanh toán chậm, kế hoạch thi công khó giữ nhịp, dù nhà thầu đã bị yêu cầu tăng tốc. ACV còn phải báo cáo hằng tuần cho Bộ Xây dựng và Bộ Tài chính về tiến độ, khó khăn và đề xuất xử lý nội dung vượt thẩm quyền. Cơ chế báo cáo chỉ có ý nghĩa khi vấn đề được chuyển thành quyết định đúng lúc, không thành một vòng lặp cập nhật số liệu.
Điều kiện vận hành mới là chặng cuối quyết định
Phần việc trước ngày khai thác không thể rút gọn thành hoàn thiện nhà ga. ACV phải lập và phê duyệt kịch bản vận hành thử gói thầu 5.10, gồm hệ thống cơ điện, phòng cháy chữa cháy, thiết bị nhà ga và hệ thống quản lý sân bay; việc thử nghiệm cần tiến hành sau khi thi công, lắp đặt hoàn tất và đáp ứng thiết kế. ACV còn phải đánh giá khả năng khai thác, kết quả chương trình chuẩn bị khai thác và chuyển giao vận hành (ORAT), các lần thử nghiệm lại cùng rủi ro còn tồn tại. Đây là chuỗi phụ thuộc: hồ sơ vật tư chưa xong có thể cản trở nghiệm thu, còn nghiệm thu chưa đủ thì khó triển khai thử nghiệm liên động và hoàn tất cấp phép.
Nếu giai đoạn đầu vừa thi công vừa khai thác, ACV phải phối hợp với chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan để bảo đảm an ninh, an toàn, đồng thời bố trí hậu cần, chỗ ăn ở cho người lao động trong khu vực dự án và hành khách có nhu cầu. Điều đó cho thấy khai thác Long Thành không chỉ là mở cửa nhà ga, mà còn là tổ chức một môi trường hoạt động an toàn giữa công trường và hành khách. Kết luận cần thẳng thắn: mốc 31/12/2026 chỉ có cơ hội đạt được khi hồ sơ thanh toán được gỡ, trách nhiệm nhà thầu được phân định và từng điều kiện vận hành được hoàn tất đúng hạn. Đẩy nhanh xây dựng mà bỏ quên khâu vận hành sẽ không đưa sân bay vào khai thác.
