Từ thỏa thuận đến bài toán giảm phát thải
Thu giữ và lưu trữ carbon là nhóm giải pháp tách CO₂ phát sinh từ hoạt động công nghiệp, sau đó quản lý và lưu giữ lượng khí này nhằm hạn chế phát thải vào khí quyển; hiệu quả thực tế phụ thuộc vào công nghệ, an toàn và điều kiện triển khai.
Sáng 9/11 tại Tokyo, UBND tỉnh Thanh Hóa, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) và Tổ chức An ninh Năng lượng và Kim loại Nhật Bản (JOGMEC) ký biên bản hợp tác về trung hòa carbon và thu giữ, lưu trữ CO₂ tại Thanh Hóa. Đây là bước đáng chú ý với Khu kinh tế Nghi Sơn, nơi bài toán giảm phát thải công nghiệp cần được xem xét song hành với phát triển sản xuất.
Ý nghĩa trước mắt của thỏa thuận nằm ở việc tạo khuôn khổ trao đổi thông tin và kinh nghiệm, không phải công bố một dự án CCS đã sẵn sàng vận hành. Hợp tác gắn với định hướng tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn của tỉnh và cam kết quốc gia đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050. Vì vậy, giá trị cần đánh giá lúc này là liệu nghiên cứu có giúp xác định lộ trình phù hợp cho Nghi Sơn hay không.
Ba bên, ba vai trò trong nghiên cứu CCS
Nội dung được nêu trong biên bản tập trung vào trao đổi thông tin về trung hòa carbon và công nghệ CCS; chia sẻ kinh nghiệm giảm phát thải trong hoạt động công nghiệp tại Thanh Hóa, trọng tâm là Khu kinh tế Nghi Sơn. Các bên cũng dự kiến trao đổi về chính sách, khuôn khổ pháp lý, yêu cầu an toàn, nhận thức cộng đồng và sự tham gia của các bên liên quan.
UBND tỉnh Thanh Hóa đảm nhận việc cung cấp thông tin về hoạt động sản xuất, kết nối đối thoại với cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức trong tỉnh, đồng thời hỗ trợ thủ tục, mặt bằng và hạ tầng hậu cần. PVN cung cấp thông tin về ngành năng lượng Việt Nam và các khuôn khổ liên quan đến CCS, cũng như điều phối đối tác trong nước. JOGMEC chia sẻ kinh nghiệm chính sách, pháp lý, môi trường kinh doanh và mức độ chấp nhận của cộng đồng tại Nhật Bản cùng các quốc gia khác, đồng thời kết nối phía Nhật.
Phần đóng góp của JOGMEC cho thấy công nghệ Nhật Bản ở đây không nên được hiểu hẹp là thiết bị thu giữ CO₂. Kinh nghiệm về quy định, an toàn và sự đồng thuận xã hội cũng là điều kiện để đánh giá liệu một chuỗi lưu trữ carbon có thể phù hợp với địa bàn hay không.
Hợp tác năng lượng Việt Nam – Nhật Bản: nền tảng và giới hạn
Thỏa thuận CCS nối tiếp quan hệ hợp tác năng lượng lâu năm giữa PVN và các doanh nghiệp Nhật Bản. Chủ tịch Hội đồng thành viên PVN Lê Ngọc Sơn cho biết hai bên đã tích lũy hơn 30 năm kinh nghiệm qua các dự án chung trong lĩnh vực thăm dò, khai thác dầu khí, tạo cơ sở cho hướng chuyển giao và cùng làm chủ công nghệ.
Quan hệ này còn thể hiện ở Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn, dự án có sự tham gia của PVN, Idemitsu Kosan, Mitsui Chemicals và đối tác Kuwait, đáp ứng khoảng 40% nhu cầu xăng dầu của Việt Nam. Trong hợp tác năng lượng mới, PVN, Thanh Hóa và JOGMEC hướng đến phát triển chuỗi giá trị thu giữ, lưu trữ CO₂ tại Nghi Sơn; Viện Dầu khí Việt Nam và Viện Nghiên cứu Mitsubishi cũng dự kiến nghiên cứu hydro, pin nhiên liệu và giải pháp giảm phát thải.
Bối cảnh đó tạo nền tảng đối tác, nhưng không bảo đảm CCS sẽ đạt hiệu quả thương mại. Thu giữ CO₂ đòi hỏi xem xét đồng bộ nguồn phát thải, vận chuyển, nơi lưu trữ, yêu cầu pháp lý, an toàn và mức độ chấp nhận của cộng đồng. Các tài liệu hiện nêu hướng nghiên cứu, chưa công bố kết quả đánh giá kỹ thuật hay quyết định đầu tư cho một cơ sở quy mô thương mại.
Bước kế tiếp là đánh giá, không phải tuyên bố triển khai
Theo kế hoạch được nêu, Thanh Hóa và JOGMEC dự kiến tổ chức diễn đàn về trung hòa carbon và CCS tại Thanh Hóa vào trung tuần tháng 12/2026. Diễn đàn sẽ trao đổi, nghiên cứu định hướng phát triển chuỗi giá trị lưu trữ carbon hoặc mô hình Trung tâm CCS tại Khu kinh tế Nghi Sơn. Đây là cơ hội để làm rõ những điều kiện cần khảo sát trước khi quyết định bước tiếp theo.
Cách tiếp cận theo từng giai đoạn là hợp lý: trước hết chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm, sau đó đánh giá chính sách, an toàn, kỹ thuật và khả năng phối hợp giữa các bên. Nhưng cần phân biệt rõ mục tiêu nghiên cứu với triển khai thương mại. Biên bản hợp tác và diễn đàn sắp tới chưa đồng nghĩa với việc một trung tâm CCS đã được xây dựng, hay công nghệ đã được lựa chọn và vận hành.
Thước đo thành công vì thế không nằm ở tên gọi của công nghệ, mà ở việc nghiên cứu có tạo ra căn cứ đáng tin cậy để giảm phát thải tại Nghi Sơn hay không. Hợp tác với JOGMEC có thể giúp Thanh Hóa tiếp cận kinh nghiệm và đánh giá lựa chọn; còn quyết định đầu tư chỉ nên đến sau khi các điều kiện thực tế được làm rõ. Đó mới là con đường thuyết phục để CCS đóng góp vào mục tiêu trung hòa carbon.
