Từ lời kêu gọi đến vai trò cầu nối
Chuyên gia Việt tại Nhật là những nhà khoa học, trí thức và nhân lực chuyên môn người Việt đang làm việc trong môi trường nghiên cứu, đại học và doanh nghiệp Nhật Bản, có khả năng kết nối tri thức, con người và công nghệ giữa hai nước. Chiều 8/11, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp đại diện chuyên gia, trí thức Việt Nam hoạt động trong các lĩnh vực chiến lược. Ông kêu gọi họ tăng cường kết nối nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao, đồng thời góp phần tháo gỡ điểm nghẽn phát triển công nghệ trong nước.
Đây không nên chỉ là lời mời gọi đóng góp ý kiến từ xa. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng biến kinh nghiệm làm nghiên cứu và phát triển tại Nhật thành hợp tác có đầu ra ở Việt Nam: kết nối nhà nước, doanh nghiệp và trường học, thu hút dự án công nghệ giá trị cao, rồi đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với sản xuất. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang định hình lại năng lực cạnh tranh, cộng đồng trí thức ở một quốc gia có nền khoa học tiên tiến có thể giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách về tri thức và năng lực triển khai.
AI và bán dẫn cần gắn nghiên cứu với ứng dụng
Trí tuệ nhân tạo (AI) và bán dẫn được nêu rõ trong nhóm lĩnh vực Việt Nam cần chuyên gia góp sức, bên cạnh công nghệ lượng tử, công nghệ vũ trụ, khoa học biển, kỹ thuật số, đất hiếm, y sinh và nông nghiệp công nghệ cao. Việc ưu tiên các ngành này là hợp lý, nhưng danh sách lĩnh vực tự nó chưa tạo ra năng lực công nghệ. Cần có những mối nối cụ thể giữa nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo để xác định nhu cầu, cùng phát triển công nghệ và đưa tri thức vào sản phẩm.
Mạng lưới chuyên gia Việt Nam và Nhật Bản có thể đảm nhiệm vai trò đó nhờ hiểu biết về môi trường nghiên cứu, quan hệ chuyên môn và kinh nghiệm đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Chuyển giao công nghệ vì thế không nên chỉ được hiểu là tiếp nhận thiết bị hay quy trình. Nó cần đi cùng hợp tác nghiên cứu, khả năng làm chủ tri thức và đội ngũ đủ năng lực tiếp tục phát triển công nghệ. Nếu thiếu những điều kiện này, lời kêu gọi kết nối khó tạo thành hợp tác bền vững.
Đào tạo nhân lực là điều kiện để hợp tác bền lâu
Quy mô cộng đồng chuyên gia là một nền tảng đáng kể: hiện có hơn 260 nhà khoa học Việt Nam giữ các vị trí giáo sư, phó giáo sư và tiến sĩ, cùng gần 1.000 chuyên gia được Nhật Bản xếp vào nhóm nhân lực khoa học trình độ cao trong các lĩnh vực chuyên môn, kỹ thuật và quản lý. Những con số này cho thấy tiềm lực kết nối, nhưng để biến tiềm lực thành năng lực trong nước, đào tạo nhân lực phải được đặt ngang hàng với chuyển giao công nghệ.
Các hướng hợp tác được nêu gồm phối hợp đào tạo đội ngũ nghiên cứu, xây dựng phòng thí nghiệm, kết nối chương trình giữa trường đại học và doanh nghiệp, cùng nghiên cứu và phát triển công nghệ, sản phẩm Việt Nam cần. Đây là những hoạt động có thể tạo nền tảng cho đào tạo nhân lực chất lượng cao, thay vì chỉ dựa vào những chuyến trao đổi ngắn hạn. Mạng lưới chuyên gia sẽ có ý nghĩa lâu dài khi giúp người học trong nước tiếp cận phương pháp nghiên cứu, môi trường thực hành và quan hệ hợp tác xuyên biên giới.
Thước đo thành công là năng lực được giữ lại
Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành một trụ cột hợp tác mới giữa Việt Nam và Nhật Bản; vì thế, kết nối chuyên gia cần được tổ chức như một mạng lưới làm việc liên tục, không chỉ dừng ở các cuộc gặp. Điều đáng kỳ vọng là mạng lưới ấy giúp hình thành các chương trình nghiên cứu chung, mở rộng đào tạo và thu hút dự án công nghệ phù hợp với nhu cầu trong nước.
Kết luận, chuyên gia Việt tại Nhật có thể là cầu nối quan trọng giữa tri thức quốc tế và năng lực công nghệ trong nước, nhưng hiệu quả không được đo bằng số lời kêu gọi hay danh sách lĩnh vực ưu tiên. Thước đo nên là khả năng duy trì hợp tác, đào tạo được đội ngũ kế cận và giúp Việt Nam tiếp nhận rồi phát triển công nghệ. Khi ba khâu nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực gắn chặt với nhau, mạng lưới chuyên gia mới thực sự góp phần tháo gỡ điểm nghẽn.
